2010-06-29

Rozwój i zaburzenia mowy

Ewa Sujecka
Mowa jest jednym z najważniejszych aspektów rozwoju każdego człowieka. Jest właściwa tylko ludziom, a człowiek uczy się komunikowania poprzez obcowanie z innymi ludźmi, dlatego należy rozpatrywać ją jako zjawisko społeczne.

W procesie funkcjonowania mowy centralne miejsce zajmuje rozumienie i mówienie, natomiast język zajmuje miejsce drugorzędne. Można powiedzieć zatem, że język jest tylko jednym ze środków potrzebnych do realizacji mowy.

Wg L. Kaczmarka możemy rozpatrywać mowę w aspekcie indywidualnym, jako nadawanie i odbiór tekstu  oraz w aspekcie społecznym.

Nadawanie mowy polega na wytwarzaniu określonych treści myślowych  i przekazywaniu ich odbiorcy za pomocą odpowiednich ruchów narządów mownych. Ruchy narządów mowy powodują powstawanie drgań cząsteczek powietrza, czyli dźwięków. Odbiór wypowiedzi nadawcy przez odbiorcę następuje wtedy, gdy usłyszane i zidentyfikowane dźwięki zostaną skojarzone z odpowiednią treścią.

Aby komunikacja stała się możliwa, człowiek powinien posiadać odpowiednie kompetencje oraz sprawności. Kompetencje to wiedza, która nie może pojawić się w umyśle bez określenia pewnych sprawności, sprawności zaś, to umiejętności, które nie pojawią się bez wcześniejszego nabycia kompetencji.

- Kompetencja językowa – to wiedza tkwiąca w umyśle człowieka dotycząca budowania sensownych i gramatycznie poprawnych zdań (człowiek nie jest świadomy posiadania tej wiedzy).

- Kompetencja komunikacyjna – to wiedza, dzięki której potrafimy użyć języka w grupie społecznej.

- Kompetencja kulturowa – to wiedza na temat zjawisk rzeczywistości, interpretacja tychże zjawisk. Powstaje przy udziale języka.

Aby móc opanować kompetencję komunikacyjną i kulturową, należy najpierw dysponować odpowiednią kompetencją językową. Jeżeli jednostka w porę nie opanuje tychże kompetencji, jej wypowiedzi będą ograniczone.

O prawidłowym opanowaniu kompetencji decydują jednak odpowiednie sprawności biologiczne, np. percepcja słuchowa czy wydolna pamięć oraz komunikacyjne czynności umysłu, czyli umiejętność posługiwania się językiem w różnych sytuacjach społecznych czy budowanie poprawnych zdań pod względem gramatycznym.

Zaburzenia mowy


Mowa jest procesem bardzo złożonym. Obejmuje nie tylko rozumienie tego, co mówią inni, ale również umiejętność porozumiewania się w sposób zrozumiały dla innych. Tak, jak w każdej innej sferze życia i funkcjonowania, tak i tutaj, niekiedy występują zakłócenia, bądź zaburzenia.

Zaburzenia mowy można podzielić na:

1. zewnątrzpochodne (egzogenne, środowiskowe) – przy zaburzeniach mowy nie stwierdza się defektów anatomicznych czy psychoneurologicznych, które można by uznać za przyczynę,

2. wewnątrzpochodne (endogenne). Zaliczamy do nich:
- dysglosję – zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania, na skutek nieprawidłowej budowy narządów mowy lub obniżenia słyszalności,
- dysartrię (anartrię) – zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania, na skutek uszkodzenia ośrodków i dróg unerwiających narządy mowne (artykulacyjne, fonacyjne i oddechowe),
- dyslalię (alalię) – opóźnienie w przyswajaniu sobie języka, na skutek opóźnionego wykształcenia się funkcji pewnych struktur mózgowych,
- afazję – częściowa lub całkowita utrata znajomości języka na skutek uszkodzenia pewnych struktur mózgowych,
- jąkanie – zaburzenie płynności mowy, zaliczane do nerwic,
nerwice mowy (logoneurozy) – mutyzm, afonia, jąkanie, zaburzenia tempa mowy, modulacji siły i wysokości głosu u osób cierpiących na nerwice,
- oligofazję – niedokształcenie mowy spowodowane upośledzeniem umysłowym,
- schizofazję – mowa osób mających zaburzenia myślenia spowodowane chorobami psychicznymi.

Powyższa, krótka charakterystyka zaburzeń mowy jedynie sygnalizuje złożoność i wieloaspektowość tej problematyki.
 
Bibliografia:
1. Clark L., Ireland C., Uczymy się mówić, mówimy, by się uczyć, Poznań 1998
2.  Kaczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1982
3. Kiclow M., Rozwijanie kompetencji komunikacyjnej dzieci w wieku przedszkolnym, „Wychowanie w przedszkolu”, 1985, nr 54.  Kurcz I., Pamięć, uczenie się, język, Warszawa 1992
5. Logopedia. Pytania i odpowiedzi, pod red. T. Gałkowskiego, G. Jastrzębowskiej, Opole 2003
6. Porayski – Pomsta J., Wypowiedzi dziecięce jako akty mowy, „Poradnik językowy”, 1990, z. 8
7.  Styczek I., Logopedia, Warszawa 1983
8. Zaburzenia mowy. Mowa, teoria, praktyka, pod red. St. Grabiasa, Lublin 2002
9. Zaleski T., Opóźniony rozwój mowy, Warszawa 1992