Zdaniem Haliny Spionek upośledzenie umysłowe to: „ogólne zmniejszenie możliwości rozwojowych, spowodowane bardzo wczesnymi, a jednocześnie nieodwracalnymi zmianami patologicznymi w centralnym układzie nerwowym”. Z kolei K. Kirejczyk w swojej definicji stwierdza, że upośledzenie umysłowe to: „istotnie niższy od przeciętnego w danym środowisku globalny rozwój umysłowy jednostki, z nasilonymi równocześnie trudnościami w zakresie uczenia się i przystosowania, spowodowany we wczesnym okresie rozwojowym przez czynniki dziedziczne, wrodzone i nabyte po urodzeniu, wywołujące trwałe zmiany w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego”.
 
Obecnie najbardziej wszechstronna i ujmująca wszystkie aspekty upośledzenia umysłowego wydaje się definicja stworzona przez Amerykańskie Towarzystwo ds. Upośledzenia Umysłowego (1992) oraz Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (DSM-IV, 1994). Definicja ta zawiera trzy kryteria rozpoznawania upośledzenia umysłowego i brzmi następująco: upośledzenie umysłowe to istotnie niższy niż przeciętny ogólny poziom funkcjonowania intelektualnego (kryterium A), któremu towarzyszą istotne ograniczenia w funkcjonowaniu przystosowawczym, przynajmniej w zakresie dwu spośród wielu takich sprawności, jak:
1. komunikowanie się słowne,
2. porozumiewanie się,
3. samoobsługa (troska o siebie),
4. radzenie sobie w obowiązkach domowych,
5. sprawności interpersonalne,
6. korzystanie ze środków zabezpieczenia społecznego,
7. kierowanie sobą,
8. zdolności szkolne,
9. praca,
10. sposoby spędzania wolnego czasu,
11. troska o zdrowie ( kryterium B).

Niższy poziom funkcjonowania intelektualnego i istotne ograniczenia w zachowaniu przystosowawczym muszą wystąpić przed 18 rokiem życia (kryterium C).
 
W Polsce od 1 stycznia 1968 roku obowiązuje czterostopniowa klasyfikacja upośledzenia umysłowego, wprowadzona przez Światową Organizację Zdrowia i jest ona następująca:
• lekki niedorozwój umysłowy
• umiarkowany niedorozwój umysłowy
• znaczny niedorozwój umysłowy
• głęboki niedorozwój umysłowy.

Podstawą rozpoznania upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim jest:
1. iloraz inteligencji wahający się w granicach od 52 do 68 lub zależnie od skali, od 55 do 69,
2. ilorazy rozwoju poszczególnych sprawności intelektualnych wahające się w zasadzie w granicach od 52 do 68 lub, 55 do 69,
3. iloraz dojrzałości społecznej, mierzony Skalą Dojrzałości Społecznej E. Dolla, wahający się w granicach od 64 do 83.

Jednostki dorosłe upośledzone w stopniu lekkim nie przekraczają poziomu intelektualnego 12-letniego dziecka o prawidłowym rozwoju umysłowym, a ich dojrzałość społeczna nie przekracza poziomu 17-letniej młodzieży nie odbiegającej od normy.
 
Bardzo często upośledzeniu umysłowemu w stopniu lekkim nie towarzyszą żadne oznaki niedorozwoju fizycznego, stąd też dziecko takie sprawiać może wrażenie prawidłowo rozwijającego się. Nawet w czasie prowadzonej z nim rozmowy na tematy życia codziennego trudno jest zorientować się w jego defektach intelektualnych. Jest to niełatwe szczególnie wtedy, gdy dziecko posiada bogaty słownik i łatwość wypowiadania się.
 
Jednakże każde dziecko upośledzone jest obarczone nieprawidłowościami i zaburzeniami funkcji psychicznych i fizycznych w różnych wymiarach i o innym nasileniu. Inny jest przebieg rozwoju wczesnodziecięcego każdego dziecka odchylonego od normy i inne są trudności w nauce, w jego kontaktach w rodzinie, w szkole, w szerszym kręgu społecznym. Każde dziecko jest odmiennie ukształtowane w wyniku sobie tylko właściwych uszkodzeń układu nerwowego. Te uszkodzenia rzutują na ogólny rozwój dziecka, na formowanie się jego osobowości, zależnie od jakości i ilości zaburzeń i nieprawidłowości psychofizycznych.

Mimo występowania wielu indywidualnych różnic pomiędzy dziećmi upośledzonymi w stopniu lekkim, dostępna literatura podaje charakterystyczne wspólne cechy dla ich procesów poznawczych, rozwoju mowy, osobowości oraz motoryki. I tak:
 
Spostrzeżenia

Spostrzeżenia u dzieci upośledzonych w stopniu lekkim - są niedokładne, przebiegają w zwolnionym tempie. Przyczyną tego stanu rzeczy jest mała ruchliwość procesów korowych oraz związane z nią zwolnione tempo analizy i syntezy w korze mózgowej. Zakres tych spostrzeżeń jest zwężony. Dlatego też dziecko upośledzone oglądając pewien fragment otoczenia wyraźnie spostrzega w nim małą, znacznie mniejszą ilość przedmiotów niż dzieci z normą intelektualną. Przedmioty inne, położone obok-widzi ono mniej wyraźnie i niedokładnie. Wąski zakres spostrzegania w chwili zatrzymania wzroku utrudnia dziecku upośledzonemu poznanie otaczającej go rzeczywistości. Wartość spostrzegania zależy od ostrości widzenia. Na podstawie badań stwierdzono, że zarówno rozróżnianie barw, jak i ostrość widzenia u tych dzieci jest wyraźnie słabsza niż u dzieci normalnych. Spostrzeganie zamierzone zwane ,,obserwacją”, którego charakterystyczną cechą jest aktywna postawa i aktywna praca myślowa obserwatora stwarza dzieciom upośledzonym w stopniu lekkim szczególne trudności.

U dzieci tych stwierdza się również upośledzenie percepcji kształtów geometrycznych, zdolności do analizy i syntezy wzrokowej elementów tworzących figury geometryczne, percepcji wzrokowej stosunków przestrzennych.

Uwaga

Uwaga dowolna dzieci upośledzonych jest bardziej zbliżona do uwagi dzieci normalnych. Mimo to cechuje ją mniejsza stałość i większa odwracalność to znaczy, że znacznie trudniej tym dzieciom jest skupić się i utrzymać uwagę przez dłuższy czas na jednym przedmiocie, przenosi się ona na inne przedmioty – jest rozproszona. Powoli jednak w wyniku postępującego wieku życia oraz nauczania wzrasta trwałość uwagi dowolnej, a także jej podzielność; jest ona jednak mniejsza niż u dzieci o prawidłowym rozwoju.
 
Pamięć

Dzieci upośledzone, mimo takiego samego wieku umysłowego mają gorszą, w porównaniu z normalnymi rówieśnikami o takim samym W.I. (czyli „wieku inteligencji”), pamięć logiczną, zarówno świeżą, jak i trwałą. Stąd trudności tych dzieci w trwałym zapamiętaniu treści powiązanych logicznie.
 
Nie stwierdza się jednak różnic w zakresie pamięci mechanicznej, skojarzeniowej, zarówno świeżej, jak i trwałej. Dzieci tego typu uczą się często bez większych trudności na pamięć całych stronic wierszy, tabliczki mnożenia, dużej ilości dat historycznych. U dzieci upośledzonych obserwuje się jednak często zjawisko zwolnionej pamięci, zwolnionego tempa przypominania w porównaniu z przypominaniem u dzieci normalnych .
 
Bardzo słaba jest tzw. „wierność pamięci”. Po upływie nawet krótkiego czasu wspomnienia ich wyraźnie się zamazują. Dzieci nie opowiadają tego, co widziały, lecz jedynie to co wiedzą o danej rzeczy. Często u tych osób występuje zjawisko perseweracji - uporczywe powracanie myślą do jakiegoś zagadnienia lub przedmiotu, które przestały być już aktualne, a ich miejsce w świadomości powinny były zająć bodźce działające aktualnie.
 
Myślenie

Najbardziej typową i charakterystyczną cechą upośledzenia umysłowego jest trudność w tworzeniu się pojęć i myśleniu opartym na pojęciach. Upośledzone bowiem jest myślenie abstrakcyjne. Myślenie dziecka upośledzonego jest na niższym szczeblu rozwoju, ma charakter myślenia konkretno-obrazowego. Posługując się terminologią J. Piageta można powiedzieć, że osiąga ono okres operacji konkretnych. Brak i mała ilość pojęć zmuszają dziecko do częstego operowania słowem, za którym nie stoją żadne konkretne treści. Dzieci powtarzają wyrazy, całe zdania nie rozumiejąc i nie mając odpowiedników pojęciowych.

Myślenie logiczne u upośledzonych w stopniu lekkim występuje w bardzo prostej formie, brak jest samodzielności w myśleniu (sztywność myślenia) . Przy rozwiązywaniu zadań, dzieci te zawsze próbują zastosować dawny, znany schemat do nowych zadań (stereotypia myślenia). Dużą trudnością jest dla nich także przejście od zadań wymagających myślenia do zadań, których rozwiązanie wymaga zmiany tego sposobu myślenia na nowy jeszcze nie znany. Dzieci upośledzone mają również mniejszy zasób pojęć liczbowych, gorzej wykonują operacje rachunkowe, mają gorszą zdolność klasyfikowania, ujmowania podobieństw i różnic, uogólniania, abstrahowania oraz mają mniejsze zdolności analityczno-syntetyczne.

Badania wykazały, że dzieciom upośledzonym łatwiej jest uchwycić różnice między obserwowanymi przedmiotami, niż podobieństwa. Jednostki upośledzone umysłowo potrafią ujmować podobieństwa między dwoma pojęciami (np. mucha-motyl-pszczoła), potrafią podać definicje takich pojęć, jak np. książka, samochód. Nie potrafią, niestety, podać poprawnych definicji pojęć abstrakcyjnych, jak np. odwagą, wierność.
 
Mowa

Charakterystyczną cechą dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim jest opóźniony rozwój mowy. Ma on totalny równomierny charakter. Dotyczy wszystkich sfer słownej działalności, czyli potrzeby kontaktu słownego, programowania, organizowania, realizacji, kontroli słownego aktu oraz porównywania rezultatu z wcześniejszym planem. Przejawia się to w anormalnym i opóźnionym rozwojem języka na wszystkich jego poziomach. Charakterystyczną cechą mowy dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim jest opóźnienie a także zniekształcenie w zakresie treści, języka, a także w dwu płaszczyznach: suprasegmentalnej (funkcjonowanie aparatu artykulacyjnego) i segmentalnej (właściwości struktury morfologicznej wyrazów). U dzieci upośledzonych umysłowo stwierdza się takie same wady wymowy, co u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym, ale są one bardziej złożone, nawarstwione i występują częściej.

Jest to związane między innymi z nieprawidłowym funkcjonowaniem aparatu artykulacyjnego, fonacyjnego, oddechowego oraz brakiem koordynacji w pracy tych aparatów. Następstwem tego jest błędna artykulacja głosek. Do najczęstszych wad wymowy należą jednorodne bądź wielorakie dyslalie:
1. sygmatyzmy (nieprawidłowa artykulacja głosek: s, z, c, dz; ś, ź, ć, dź; sz, ż, cz, dż),
2. rotacyzmy (nieprawidłowa artykulacja głoski: r),
3. mowa bezdźwięczna (bezdźwięczna realizacja głosek dźwięcznych np. w-f),
4. kapacyzm (nieprawidłowa realizacja głoski: k),
5. gamacyzm (nieprawidłowa realizacja głoski: g).

W mowie u dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim znacznie częściej niż u ich rówieśników z normą intelektualną spotykamy się z zaburzeniami w budowie słów. Jest to najczęściej przestawianie głosek sąsiadujących ze sobą sylab (kula-luka). Zaburzenia sylabowej struktury na poziomie słowa przejawiają się w opuszczaniu sylab (telewizor - telezor). Najczęściej te nieprawidłowości obserwujemy w słowach złożonych z 3-5 sylab i w słowach, w których występują zbiegi spółgłosek. Mowa dzieci jest często monotonna, mało wyrazista, pozbawiona emocji. Tempo mowy ulega zwolnieniu lub przyspieszeniu. Głos jest cichy, słaby, pozbawiony modulacji lub na odwrót - głośny, ostry, krzykliwy.

Zasób używanych i rozumianych słów, zwrotów, poleceń przez dzieci z upośledzeniem umysłowym jest bardzo ubogi. Obserwuje się niewłaściwe używanie nazw do określania przedmiotów, osób, zjawisk. Dziecko takie ma większe trudności z aktualizacją słownika niż jego sprawny rówieśnik. Jego słownik czynny jest o wiele uboższy od biernego. W słowniku tych dzieci znajdują się przede wszystkim rzeczowniki mające konkretne znaczenie brak jest słów uogólniających np. meble, owoce oraz czasowników oznaczających sposoby poruszania się zwierząt np. skacze, lata, pełza. Dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim używają bardzo małą ilość przymiotników. Rzadko też wykorzystują przysłówki.
 
W wypowiedziach dzieci pojawiają się liczne agramatyzmy ponieważ mają trudności z właściwą odmianą rzeczowników i czasowników. Dzieci te najczęściej porozumiewają się za pomocą prostych zdań. Kształtowanie się mowy narracyjnej charakteryzuje się zwolnionym tempem rozwoju i jakościowymi zmianami. Dzieci przez długi czas zatrzymują się na etapie pytanie-odpowiedź i mowie sytuacyjnej. Dzieciom tym o wiele łatwiej jest powtórzyć tekst niż, samodzielnie konstruować opowiadanie.

Mowa kontekstowa, czyli mowa dotycząca treści wychodzącej poza granice bezpośredniej sytuacji rozwija się bardzo długo i dla wielu dzieci jest niedostępna.
Trudności językowe oraz wady wymowy utrudniają opanowanie umiejętności czytania i pisania.
 
Motoryka

Liczne badania wykazały ścisły związek rozwoju psychicznego z rozwojem ruchowym. Zaburzenia i zakłócenia występujące w jednej z tych sfer wywołują zmiany w drugiej.
 
Dzieci upośledzone w stopniu lekkim reprezentują niższy poziom motoryczny niż ich pełnosprawni rówieśnicy. Wyniki badań prowadzonych przez J. Pańczyka i J. Kostrzewskiego pozwalają wyróżnić takie cechy nieprawidłowości ruchowych, jak: niezgrabność, flegmatyczność, zwolnienie tempa ruchu, brak koordynacji pomiędzy pracą różnych grup mięśniowych, zbyt silne lub zbyt małe napięcie mięśni powodujące zakłócenia proporcji między szybkością a precyzją ruchów. Opóźniony jest również proces lateralizacji.
 
Osobowość

Rozwój zainteresowań i uczuć u dzieci upośledzonych umysłowo przychodzi z większą trudnością. U osób tych częściej, w porównaniu z normalnymi, występuje niestałość emocjonalna, impulsywność, agresywność, niepokój, niedomoga w zakresie mechanizmów kontroli a także niestabilna i nieadekwatna samoocena. Osoby te różnią się od swoich rówieśników o prawidłowym rozwoju gorszą samokontrolą, mniejszą odpowiedzialnością oraz mniejszym uspołecznieniem. Wielu autorów twierdzi, iż charakterystyczną cechą dzieci upośledzonych jest brak lub słaba motywacja do podejmowania zadań z nadzieją uzyskania sukcesu.

Wśród wszystkich kategorii upośledzonych umysłowo dają się wyróżnić dwa typy kontrastowe, określone jako:
1. stabilny apatyczny
2. niestabilny, pobudliwy, eteryczny.

Dzieci apatyczne zachowują się biernie, są pracowite i posłuszne , ale pozbawione inicjatywy, cofające się przed samodzielnością. Nawet w sytuacjach, gdy bywają zagrożone agresją ze strony innych dzieci, pozostają bezbronne w swojej bierności. Najczęściej nie sprawiają kłopotów wychowawczych.
 
Dzieci niestabilne, pobudliwe, eteryczne cechuje znaczny niepokój ruchowy, nadpobudliwość psychoruchowa. Ogromna trudność w koncentrowaniu uwagi, przerzutność uwagi, jej płochliwość i krótkotrwałość, przeszkadza tym dzieciom w systematycznym nabywaniu wiadomości szkolnych. Dzieci te porzucają pracę przy najdrobniejszym niepowodzeniu, nawet bez widocznego powodu, ciągle głodne nowych wrażeń, a niezdolne przeżyć je w pełni, zrozumieć, zakończyć uzasadnioną reakcją. W stosunku do otoczenia obserwuje się u tych dzieci przejawy agresji. Ofiarami stają się nierzadko dzieci bierne.
 
Są także dzieci upośledzone umysłowo, które można zaliczyć do grupy mieszanej, łączącej cechy dzieci pobudliwych i dzieci apatycznych - lecz w formie złagodzonej, pośredniej. Dzieci te raz wykazują nadmierną pobudliwość, innym znów razem są apatyczne.

Podsumowaniem treści zawartych w niniejszej pracy niech będzie (zaczerpnięta z Poradnika metodycznego dla nauczycieli) niekonwencjonalna charakterystyka dziecka upośledzonego w stopniu lekkim, opracowana przez panie: Lucynę Zegarek i Irenę Roczniak: ,,Niczym szczególnym nie wyróżniam się od rówieśników.

Mam niebieskie oczy, jasne włosy, noszę okulary tak jak wielu moich kolegów. Ubieram się tak samo jak moi koledzy. Oni mówią o mnie, że jestem inny. Lubię widzieć, dotykać, słyszeć to o czym się uczę. Nie potrafię sobie wyobrazić tego, czego wcześniej nie widziałem, nie słyszałem, nie posmakowałem, nie poczułem. Łatwiej uczę się wierszyków, piosenek niż rozwiązywania zadań. Chodzę na ćwiczenia logopedyczne. Musiałem długo przed lustrem ćwiczyć zanim nauczyłem się mówić ,,Szkoła”.
 
Wiem ,że ,, Pomarańcza” to coś do jedzenia. Długo uczyłem się, że jest owocem. Gdy wchodzę po schodach trudno mi stawiać nogi jedna za drugą. Bardzo łatwo rozpraszają mnie odgłosy za oknem czy na korytarzu. Teraz uczę się w szkole gdzie czuję się ważny. Mam Panią, która mnie lubi i rozumie. Może kiedyś dostanę szóstkę.”

Literatura:
• Kirejczyk K., Z zagadnień oligofrenii dziecięcej, Nasza Księgarnia, Warszawa 1967
• Kostrzewski J., Charakterystyka osób upośledzonych umysłowo w: Upośledzenie umysłowe-Pedagogika, red. Kirejczyk K. PWN, Warszawa 1981
• Kościelak R., Psychologia kliniczna upośledzonych umysłowo ,1984
• Kubeczko J., O wychowaniu dzieci upośledzonych umysłowo, WSiP, Warszawa 1974
• Pańczyk. J., Usprawnianie fizyczne dzieci lekko upośledzonych umysłowo w: Upośledzenie umysłowe-Pedagogika, red. Kirejczyk K. PWN, Warszawa 1981
• Pilecka W., Pilecki J.. Stymulacja psychoruchowa rozwoju dzieci o obniżonej sprawności umysłowej ,Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2003
• Sękowska Z. ,Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej ,Wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 1998
• Spionek H., Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych, PZWS, Warszawa 1970.
• Tkaczyk G., Serafin T., Poradnik metodyczny dla nauczycieli kształcących uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim w szkołach ogólnodostępnych i integracyjnych.- Praca zbiorowa MEN, Warszawa 2001
• Wyczesany J., Pedagogika upośledzonych umysłowo, Oficyna Wydawnicza ,,Impuls”, Kraków 1999

Źródło: www.literka.pl
Image: http://www.freedigitalphotos.net/images/view_photog.php?photogid=1722