Zaloguj się

login:
hasło:
zapamiętaj mnie | pomoc
logopeda.pl » Etiologia zaburzeń narządu żucia
2013-05-28

Etiologia zaburzeń narządu żucia

mgr Amelia Tyszczenko-Pach, logopeda
Aby móc pisać o przyczynach zaburzeń narządów żucia, należałoby wcześniej napisać, czym jest narząd żucia oraz do czego służy.

       Narząd żucia „stanowiący początkowy odcinek przewodu pokarmowego, ma za zadanie przygotować pożywienie do trawienia. Podczas żucia pokarmu, zostaje on zmiażdżony o następnie zmieszany ze śliną, dzięki czemu staje się śliski, czyli dochodzi do formowania kęsa pokarmowego. [..] Podstawową składową narządu żucia stanowi jama ustna wraz z jej organami. Jama ustna jest ograniczona przez wargi, policzki, podniebienie i dno jamy ustnej. Przestrzeń tę wypełniają łuki zębowe i język. Oprócz tego w skład narządu żucia (układu stomatognatycznego) wchodzą szczęki (szczęka górna i szczęka dolna, czyli żuchwa) oraz staw skroniowo-żuchwowy. Mięśnie żucia, mimiczne oraz gruczoły ślinowe są również częścią narządu żucia”.

      We wzroście dziecka jedną z zasadniczych ról odgrywa rozwój i prawidłowe działanie narządu żucia. Prawidłowy wzrost i układ uzębienia pozwala na uniknięcie u dorosłej osoby chorób narządu żucia a także odgrywa, zwłaszcza w obecnych czasach, ważną rolę estetyczną.

      Nazwa ortodoncja wywodzi się od dwóch słów greckich: orthos-prosty i odus-ząb. Ortodoncja jest nauka stosunkowo młodą, do ubiegłego stulecia była bardziej sztuką niż nauką przechodząc podobną drogę jak i inne specjalności zabiegowe w medycynie. Obecnie ortodonta (ortopeda twarzowo-szczękowy) leczy nie tylko samo zniekształcenie narządu żucia lecz wnika w jego przyczyny współpracując z lekarzami różnych specjalności”.

      Narząd żucia służy m.in. do połykania, żucia i mówienia. Połykanie jest odruchem poprzedzającym ssanie lub żucie. Żucie jest złożonym typem ruchów żuchwy w celu rozdrobnienia pokarmów. Mechanizm żucia składa się z ruchów obniżania i unoszenia, wysuwania i cofania oraz asymetrycznych przesunięć żuchwy na boki. Kęs pokarmu zostaje odgryziony, rozgnieciony i roztarty na powierzchniach żujących zębów. Istotne znaczenie dla prawidłowego mechanizmu żucia ma staw skroniowo – żuchwowy, mięśnie żwaczowe oraz prawidłowa budowa szczęki i żuchwy, a także prawidłowy zgryz. Wszelkie nieprawidłowości w tym zakresie utrudniają lub nawet uniemożliwiają żucie. W pierwszych miesiącach życia niemowlę potrafi wydawać nieokreślone dźwięki gardłowe. W dalszych etapach życia (2-3 miesiąc) pojawiają się wyraźne dźwięki, a płacz dziecka wyraża jego stan emocjonalny. W 6-7 miesiącu życia dziecko zaczyna już wymawiać sylaby. Po skończeniu 1 roku życia dziecko potrafi wypowiadać kilka prostych słów, rozumie co się do niego mówi, gdyż wrażenia słuchowe, wzrokowe i ruchowe wyprzedzają mowę. Dziecko potrafi wykonać ruchy wymowy, ale nie potrafi jeszcze dokonać właściwych wyborów dla sformułowania słów i zdań. Dopiero między 16 a 25 miesiącem życia dziecko układa proste zdania, używając niektórych słów we własnym żargonie. Wyrazistość i jasność mowy najczęściej doskonali się aż do szóstego roku życia. Mowa jest odruchem nabytym. Jej część motoryczna, czyli wymowa odbywa się za pomocą organów oddychania, pobierania pokarmu i połykania. Funkcje te rozwijają się dużo wcześniej i s już prawie dojrzałe, gdy dziecko zaczyna wymawiać pierwsze słowa. Prawidłowa czynność mięśni twarzy wpływa na kształtowanie łuków zębowych oraz prawidłowego zgryzu.

      Narząd żucia rozwija się już w okresie ciąży, dlatego wtedy należy być pod stałą opieką lekarską, aby kontrolować m.in. ten rozwój. Jedną z przyczyn powstawania wad w okresie noworodkowym i niemowlęcym jest nieprawidłowa pozycja dziecka w czasie snu i czuwania oraz karmienia. Błędem jest układanie głowy niemowlęcia w położeniu poziomym, gdzie broda opada ku tyłowi i dołowi, utrwala to tyłożuchwie i kształtuje nawyk oddychania przez usta. Należy zwracać również uwagę na pozycję dziecka podczas karmienia (tułów i główka uniesione, butelką nie dotykać wału dziąsłowego ani brody). Długie smoczki w butelkach drażnią podniebienie miękkie i nie kształtują szczęki. „Powszechnie wiadomo, że ssanie i trzymanie w ustach pustych smoczków powoduje zaburzenia w narządzie żucia oraz fizycznym i psychonerwowym rozwoju dziecka. Smoczek nie ma działania uspokajającego, a drażni i zmusza do ciągłego bezsensownego ssania i pracy mięśni. Dziecko oszukiwane, otrzymujące puste smoczki często reaguje płaczem i krzykiem na wypadnięcie smoczka, co jest wynikiem ciągłego czuwania i powolnym wpadaniem w przyzwyczajenie, a później w nałóg. Dziecko ssące smoczek nie śpi snem zdrowym i spokojnym. Smoczek zaburza nie tylko fizjologię snu, ale także funkcje korowe i odruchy warunkowe. Odzwyczajenie dzieci od smoczka jest bardzo trudne, wymaga od opiekunów stanowczości i wytrwałości. U dziecka bowiem na podłożu bezwarunkowego odruchu ssącego wytwarza się odruch warunkowy. Bardzo podobne zjawiska zachodzą przy kołysaniu, wożeniu wózkiem i noszeniu na rękach przed snem czy przy usypianiu i zasypianiu z dzieckiem”.

      W wieku dziecięcym dziecku należy podawać pokarmy, które zmuszają do gryzienia oraz żucia, co ma wpływ na prawidłowy rozwój narządu żucia.
Prawidłowy narząd żucia to też prawidłowy zgryz. Przyczyny powstawania wad zgryzu dzieli się na:
- wewnątrzpochodne i zewnątrzpochodne, działające w życiu płodowym
- zewnątrzpochodne, działające w życiu pozapłodowym.

      Wady zgryzu możemy także podzielić na wrodzone i nabyte. Ponad 70% wszystkich wad stanowią te nabyte. Co to znaczy? To znaczy, że można ich uniknąć. Trzeba tylko stworzyć dziecku odpowiednie warunki do prawidłowego rozwoju zgryzu. Jednak większość wad wrodzonych powstaje wówczas, gdy w pierwszych tygodniach ciąży działają na płód szkodliwe czynniki, takie jak promieniowanie RTG, niektóre leki (dlatego lekarz zlecający jakieś leczenie powinien zostać poinformowany, że pacjentka jest w ciąży), niektóre związki chemiczne, ale najgorszy ze wszystkiego jest stres. Udowodniono związek z sytuacjami stresowymi przeżywanymi przez matkę, a brakami zawiązków zębów u dziecka. Zawiązki zębów powstają już w szóstym tygodniu życia płodowego. Niektóre wady wrodzone trzeba zacząć leczyć wkrótce po urodzeniu. Np. rozszczep wargi (zwany zajęczą wargą) i rozszczep podniebienia leczy się operacyjnie już u niemowląt. Później do akcji wkracza ortodonta, logopeda (leczy wady wymowy), foniatra (leczy zaburzenia w wydawaniu głosu), psycholog i inni specjaliści. Istnieją wady, które należy leczyć, gdy dziecko ma jeszcze zęby mleczne (same mleczne, albo niektóre mleczne, a niektóre już stałe).

Wady zależne od czynników genetycznych i środowiskowych:

- rozszczep podniebienia całkowity i częściowy,
- rozszczep żuchwy,
- progenia,
- asymetria twarzy.

Nieprawidłowości dziedziczne twarzowo – szczękowo – zgryzowe:

- makrognacja i mikrognacja;
- makrogenia i mikrogenia;
- prognacja;
- progenia;
- zgryz głęboki;
- nadzgryz całkowity i częściowy;
- zgryz krzyżowy;
- skośne wyrostki zębowe;
- dysplazja w budowie histologicznej tkanek zęba, nadliczbowość, niedoloczbowość zębów, diastemia);

Wymienione choroby:
Dysplazja, to zmiany w budowie zębów wywołane uszkodzeniem zawiązków zębów, zaburzeniami w ich wzroście.
Makrognacja (wielka szczęka), to wielokierunkowy nadmierny wzrost żuchwy.
Mikrognacja, to niedorozwój szczęki, charakteryzujący się niedoborem wzrostu we wszystkich trzech kierunkach. Twarz jest płaska, wąska, okolica podnosowa zapadnięta.
Makrogenia (wilkożuchwie), to wielokierunkowy nadmierny wzrost żuchwy.
Mikrogenia, to niedorozwój żuchwy z zaburzeniami we wszystkich wymiarach – żuchwa mała, położona dotylnie, silnie rozwarty kąt żuchwy, co nadaje profilowi charakter prognatyczny.
Prognacja jest to nadmierny wzrost szczęki w kierunku doprzednim przy niedoborze wzrostu na szerokość.
Progenia – wzrost żuchwy w kierunku doprzednim.
Zgryzy głębokie powstają w wyniku niedostatecznego wzrostu na wysokość bocznych odcinków szczęk i wyrostków zębowych. W rysach twarzy występuje skrócenie dolnego odcinka. Występują również zmiany w budowie żuchwy. Płaszczyzna zgryzowa stanowi linię łamaną, tj. ma wyższy poziom w obrębie siekaczy niż w odcinkach bocznych. Siekacze dolne z reguły nagryzają na podniebienie. Mogą być w retruzji lub protruzji. Zgryzy głębokie mogą być też powikłane tyłozgryzem. Wynikają one przeważnie ze ssania smoczka, palca, obgryzania paznokci. Korygujemy je za pomocą aparatów ruchomych.

      U młodzieży i dorosłych leczy się najczęściej tzw. nieprawidłowości zębowe, np.: zęby rosną poza łukiem (stłoczenia), są obrócone, przemieszczone, zatrzymane w kości. W takich sytuacjach dochodzi do retencji pokarmu i łatwiej powstaje próchnica, bo trudniej jest takie zęby czyścić. Niewłaściwe kontakty zębów mogą doprowadzić do: chorób przyzębia, wysuwania zębów, ich rozchwiania. Mogą także spowodować później zaburzenia w stawach skroniowo-żuchwowych (bolesna dolegliwość szczególnie u pacjentów w późniejszym wieku).
 
       Najczęstszym powodem są zaburzenia w czynności wysuwania żuchwy. Powstają wtedy tzw. tyłozgryzy, które stanowią 70 proc. wszystkich wad. W tyłozgryzie, jak sama nazwa wskazuje, dolny łuk zębowy jest w stosunku do łuku górnego przesunięty do tyłu, zęby dolne są cofnięte. Po to, by odgryźć kawałek pokarmu, dziecko musi obniżyć żuchwę i wysunąć ją do przodu. To bardzo niewygodne, a i twarz nie wygląda najpiękniej. Przypuszczamy, że ta wada powstaje najprawdopodobniej na skutek niewłaściwej pielęgnacji dziecka i żywienia.

      Blisko 3 proc. wad zaliczamy do grupy przodozgryzu, czyli łuk dolny, wysunięty jest do przodu. To właśnie ta charakterystyczna broda albo inaczej warga Habsburgów. Twarz ma wtedy gangsterski wygląd. Proszę zwrócić uwagę, że na amerykańskich filmach twardzi mężczyźni mają wysuniętą żuchwę. W życiu codziennym taka szczęka utrudnia prawidłową artykulację, ale mieliśmy znakomitego aktora, Ludwika Benoit, który nie miał z tym problemów. Warga Habsburgów uważana jest za wadę wywoływaną przede wszystkim przez czynniki genetyczne.

      Następna grupa wad polega na asymetrii w zwieraniu się łuków zębowych. Na połowie łuku zęby dolne zachodzą na zęby górne, a po drugiej stronie wszystko jest w porządku. Może się to zdarzyć u dziecka, które gryzie jedną stroną szczęki, bo po drugiej stronie, np. brakuje mu zęba albo kilku zębów. Są to wady poprzeczne, czyli zgryzy krzyżowe. Ograniczają się np. do przedniego odcinka łuku zębowego albo do odcinka bocznego. W obu przypadkach tylko grupa zębów zwiera się nieprawidłowo. To znaczy zęby dolne zachodzą na górne.

      Kolejna grupa wad polega na tym, że zęby nie schodzą się na pewnym odcinku. Między powierzchniami żującymi lub brzegami siecznymi jest szpara - są to tzw. zgryzy otwarte. Wydłuża się wówczas dolny odcinek twarzy. Pewną odmianą tej grupy wad jest zgryz głęboki, który polega na tym, że zęby górne nadmiernie zachodzą na dolne i wtedy broda bardzo zbliża się do nosa.

      Ze statystyk wynika, że zgryzy krzyżowe i głębokie mają ścisły związek z parodontozą. W rzeczywistości nie ma wad w postaci "czystej", tak jak je tutaj scharakteryzowaliśmy. U pacjentów rozpoznajemy wady złożone, ale przed rozpoczęciem leczenia musimy wybrać tę wadę, która jest wiodąca. W planie leczenia trzeba jednak uwzględnić wszystkie etapy i korekty krok po kroku. Jest to niezwykle trudne i skomplikowane”.

      Nadzgryz to zgryz głęboki częściowy, dotyczy odcinka przedniego, w odcinku bocznym wysokość zgryzu jest prawidłowa. Płaszczyzna zgryzowa jest również łamana. Patologia czynnościowa polega na hamowaniu ruchów doprzednich i bocznych żuchwy.

      Zgryzy krzyżowe charakteryzują się odwrotnym zwieraniem się zębów górnych i dolnych. Wada ta wiąże się ze zwężeniem szczęki. W rysach twarzy występuje jednostronne zapadnięcie wargi górnej, wypuklenie wargi dolnej, obniżenie kąta ust, różnica w konfiguracji mięśni twarzy. Mięśnie po stronie przeciwnej do zgryzu krzyżowego są napięte i rozciągnięte. Wadliwe zazębienia guzkowe nie pozwalają na równoważne ruchy boczne.

Przyczyny wad:
- choroby matki w okresie ciąży, zwłaszcza do 3 miesiąca życia (grypa, różyczka, toksoplazmoza, listerioza, nagminne zapalenie ślinianek, ospa wietrzna, półpasiec, opryszczka, zapalenie płuc, żółtaczka, cukrzyca, niewydolność krążenia, niedokrwistość);
- działanie trucizn (nikotyna, alkohol, środki chemiczne),
- działanie leków;
- działanie promieni rtg, promieni jonizujących,
- nieprawidłowa budowa kobiety ciężarnej (ucisk wewnątrzmaciczny, nieproporcjonalny rozwój owodni, niedożywienie płodu);
- wadliwa pozycja wewnątrzmaciczna płodu;
- parafunkcje, czyli zaburzone czynności fizjologiczne:
      o nieprawidłowe układanie niemowlęcia i dziecka w czasie snu i karmienia;
      o inne wady postawy dziecka;
      o nieprawidłowa funkcja połykania (rozwarte szczęki, język między zębami);
      o wadliwa mechanika języka u dzieci z wadą wymowy;
      o oddychanie przez usta, przerost III migdałka, choroby laryngologiczne;
      o nieprawidłowe żucie, unikanie gryzienia twardych pokarmów;
- parafunkcje, czyli czynności stereotypowe i szkodliwe nawyki:
      o ssanie pustych smoczków lub palca;
      o przedłużanie odruchu ssania ponad 1 rok życia dziecka;
      o ssanie błony śluzowej warg i policzków;
      o nagryzanie przedmiotów (ołówków, zabawek i paznokci),
      o nawyki językowe;
     o inne nawyki (np. zgrzytanie zębami, podpieranie brody, grymasy, tiki, zahaczanie palca o zęby dolne i pociąganie żuchwy ku przodowi, gryzienie i ssanie prześcieradła, rogów poduszki, wkładanie zabawek do ust itp.);
- próchnica i jej skutki. Przedwczesna utrata zębów mlecznych, powoduje podniebienne wyrzynanie się zębów, stłoczenia, przodozgryz, tyłozgryz. Przedwczesna utrata zębów stałych powoduje wędrówkę zębów oraz wysuwanie się zębów z zębodołów.

Skutki wad:
1. Wada rośnie wraz z dzieckiem – nasila się w miarę wzrostu dziecka.
2. Dziecko ma utrudnione żucie lub odgryzanie pokarmów.
3. Pozycja żuchwy podczas zwierania zębów jest wymuszona i niewygodna (mówimy wówczas o „zaburzeniu czynnościowym”).
4. Istnieje niebezpieczeństwo wybicia lub złamania zębów w przypadku niewielkiego urazu (np. bardzo wystające zęby przednie górne).
5. Wyleczenie wady sprawi, że dalszy rozwój będzie prawidłowy (zęby stałe ustawią się od razu dobrze).
6. Wyleczenie wady sprawi, że dalsze leczenie będzie krótsze i łatwiejsze (zęby stałe ustawią się lepiej, niż wyrosłyby bez leczenia).
7. Dziecko cierpi z powodu swojego wyglądu.

      Po wymianie zębów (ok. 15-16) roku życia może być potrzebna druga faza leczenia. Dlatego trzeba dokładnie rozważyć, jakie korzyści przyniesie dziecku wczesne leczenie. Nie jest dobrze, gdy pacjent jest leczony ortodontycznie przez całe dzieciństwo. Leczenie wczesne nie powinno trwać dłużej niż 8-10 miesięcy, najdłużej rok. W wyjątkowych przypadkach bywa dłuższe.
Najczęściej leczenie ortodontyczne prowadzi się w wieku rozwojowym dziecka, okres ten sprzyja leczeniu zwłaszcza przy stosowaniu tzw. aparatów zdejmowanych.

      Leczenie można podzielić na trzy zasadnicze typy:
- Leczenie zapobiegawcze
- Leczenie korygujące albo regulacyjne:
      o wczesne
      o późne
- Leczenie retencyjne utrwalające wyniki regulacji.

      Leczenie zapobiegawcze polega na wczesnym rozpoznaniu i zapobieganiu rozwijającym się zaburzeniom rozwoju lub wzrostu narządu żucia.

      Leczenie korygujące (wczesne) jest to oddziaływanie lecznicze w okresie czynnych procesów wzrostowych. Dotyczy ono okresu poniemowlęcego i szkolnego. Można w niektórych przypadkach stosować proste metody jak gimnastyka mięśniowa, proste aparaty ortodontyczne standardowe lub indywidualne, a także stosować protezy dziecięce w przypadkach przedwczesnej utraty zębów mlecznych.

      U dzieci aparatami ortodontycznymi można powodować przesuwanie wyżynających się zębów i zmienić kierunek wyżynania się zębów. W czasie wzrostu dzieci aparaty ortodontyczne ruchome i zdejmowane wpływają korzystnie na rozwój szczęki i żuchwy. Aparaty te powinny być noszone co najmniej przez cztery do sześciu godzin dziennie oraz w nocy. Leczenie takim aparatem trwa około dwóch lat. Pozytywne wyniki uzyskuje się przy systematycznym stosowaniu aparatu.

      Leczenie korygujące - późne dotyczy okresu porozwojowego. Ten typ leczenia dotyczy uzębienia stałego gdy nieprawidłowa budowa i czynności narządu żucia są ustalone. Brak jest już możliwości kierowania rozwojem uzębienia. W takich przypadkach stosuje się aparaty stałe. Aparaty te składają się z zaczepów, łuków oraz dodatkowych elementów. Zaczepy są to części aparatu przytwierdzone do zębów przy pomocy pierścieniu lub przyklejone bezpośrednio do powierzchni zębowych. W skład zaczepów wchodzą zamki do zębów, rurki, zamki przytwierdzone do pierścieni i różnego rodzaju haczyki. Do zaczepów przytwierdzane są łuki z drutu różnej grubości i kształtu. Elementy dodatkowe to sprężynki, spirale i gumki. Gumki przenoszą siły z jednej szczęki na drugą podczas gdy pozostałe elementy działają w obrębie jednego łuku zębowego. Zamki pośredniczą w przenoszeniu sił między zębem, a łukiem drucianym i elementami dodatkowymi.

      Należy pamiętać, że przed rozpoczęciem leczenia ortodontycznego konieczne jest wyleczenie wszystkich zębów. Zarówno zęby jak i aparat muszą być czyszczone po każdym posiłku i przed snem. Początkowo aparat może dawać poczucie dyskomfortu, które ustępuje w miarę jego noszenia. Szczególnie ważne jest przy noszeniu aparatu stałego unikanie lepkich słodyczy, łykowatych mięs i gumy do żucia - mogą one uszkodzić aparat.

      Leczenie ortodontyczne przeprowadzone aparatem zdejmowanym lub stałym wymaga utrwalenia. Jest ono konieczne, ponieważ zapobiega nawrotom wad zgryzu.

      Jak widać przyczyn zaburzeń – a za tym idących wad – narządu żucia jest wiele oraz bardzo łatwo jest do nich doprowadzić. Najlepszym lekarstwem jest profilaktyka. Lepiej zapobiegać, niż leczyć. Bardzo dużą rolę odgrywają tu rodzice, gdyż to oni muszą pilnować już od pierwszych dni życia dziecka, aby jego narząd żucia rozwijał się prawidłowo. Muszą dobrze obserwować swoje dziecko i eliminować wszelkie nawyki i inne elementy, które mogłyby doprowadzić do późniejszych wad. Inna sprawa jest przy wadach genetycznych, tu nikt nie jest winien, ale i takie można wyleczyć lub zoperować, w końcu każdy zasługuje na piękny uśmiech.

Bibliografia:
1. www.dentonet.pl serwis stomatologiczny
2. www.denmed.com - praktyka stomatologiczna
3. M. Rokitiańska, Podstawy ortodoncji dla logopedów, Bydgoszcz 2004, s. 32-34; s.54-55
4. Ibidem, s. 67; s. 54
5. www.gazeta.pl - zdrowie


Image: http://www.freedigitalphotos.net

Komentarze



Zaloguj się, aby dodać komentarz