Zaloguj się

login:
hasło:
zapamiętaj mnie | pomoc
logopeda.pl » Sygmatyzm - rozpoznanie i terapia
2012-04-06

Sygmatyzm - rozpoznanie i terapia

Marzena Mieszkowicz, neurologopeda
Sygmatyzm - nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych (głoski te są realizowane ze znacznym zbliżeniem górnych i dolnych zębów) wszystkich trzech szeregów: I - ciszącego, tj. ś, ź, ć, dź; II - syczącego, tj. s, z, c, dz; III - szumiącego, tj. sz, ż, cz, dż.

Wyróżnia się wiele rodzajów sygmatyzmu właściwego. Z punktu widzenia przebiegu korekty logopedycznej ważne jest zróżnicowanie między sygmatyzmem międzyzębowym, a sygmatyzmem bocznym. Istotne jest też to, czy dziecko deformuje tylko jeden lub dwa, czy wszystkie trzy szeregi głosek dentalizowanych, a także, czy nieprawidłowo wymawia jedną, czy może wszystkie głoski danego szeregu.

Bywa tak, że dziecko 6-letnie, którego rozwój artykulacji powinien być już zakończony, wymawia głoski III szeregu w izolacji i różnicuje je słuchowo z innymi dentalizowanymi, natomiast nie realizuje ich w mowie spontanicznej. Wszystkie inne głoski wymawia prawidłowo. Jest to związane z indywidualnym tempem i rytmem rozwoju. Zjawisko to nazywa się nie utrwaloną wymową szumiących. W takich sytuacjach zaleca się jedynie prowadzenie codziennych systematycznych ćwiczeń utrwalających.

U dzieci 6-7-letnich często obserwuje się nie zakończony rozwój artykulacji, co się przejawia zamianą trudniejszych głosek dentalizowanych (zazwyczaj III szeregu) na ich łatwiejsze odpowiedniki bądź brakiem ich realizacji. Oczywiście jest to już zjawisko patologiczne. W takich przypadkach sposoby postępowania terapeutycznego są analogiczne jak przy sygmatyzmie właściwym. Nie jest bowiem ważne, czy dziecko zamienia, czy opuszcza, czy deformuje głoskę, gdyż jedna z naczelnych zasad terapii artykulacyjnej głosi, że nigdy nie poprawia się głoski źle realizowanej, tylko zawsze tworzy się nową głoskę.

Jeszcze innym przypadkiem jest zespół objawowy potocznie określany jako zespół trzeciego migdałka, który prowadzi do określonych zaburzeń artykulacji, najczęściej do sygmatyzmu. Jest on związany z przerostem migdałka gardłowego lub też z jednoczesnym przerostem migdałków podniebiennych, czemu z reguły towarzyszą częste infekcje górnych dróg oddechowych. Zespół ten charakteryzuje się:

  • występowaniem tzw. infantylnego połykania,
  • niewykształceniem się pionizacji języka,
  • nieprawidłowym zgryzem (często zgryzem otwartym),
  • zaburzeniami toru oddechowego (dziecko oddycha przez usta),
  • okresowymi zaburzeniami słuchu, utrudniającymi słyszenie i różnicowanie głosek dentalizowanych.


W takich przypadkach terapia logopedyczna musi być poprzedzona interwencją laryngologa (leczenie lub wycięcie migdałka gardłowego). W terapii logopedycznej oprócz ćwiczeń sprawności języka i ćwiczeń oddechowych należy też uwzględnić kształtowanie umiejętności prawidłowego połykania.

W sytuacjach, kiedy sygmatyzmowi towarzyszy wada zgryzu, sukces terapii logopedycznej zależy od leczenia ortodontycznego, czyli od poprawy zgryzu (np. raczej niemożliwe jest zlikwidowanie sygmatyzmu międzyzębowego przy zgryzie otwartym). Wymiana uzębienia u dzieci 6-7-letnich nie jest przeciwwskazaniem pracy nad wywoływaniem głosek I i III szeregu, natomiast jest istotną przeszkodą w pracy nad głoskami zębowymi (II szeregu).

Często u dzieci 6-7-letnich z zaburzeniami pionizacji języka parasygmatyzmowi towarzyszy również pararotacyzm bądź lambdacyzm (głoska „l” może być wymawiana jako „j” lub deformowana i wymawiana bardziej przy udziale poziomego ruchu języka niż pionowego). Wówczas terapię należy rozpocząć od intensywnych ćwiczeń w pionizowaniu języka, a następnie przejść do wywołania i utrwalenia „l”, później sz, ż, cz, dż, zaś na końcu r.

Prawie we wszystkich przypadkach sygmatyzmu wskazane jest przeprowadzenie badania słuchu.

Wywoływanie głosek I szeregu (ś, ź, ć, dź)

Głoski te pojawiają się jako pierwsze ze wszystkich dentalizowanych w mowie dziecka. Cechuje je najmniejsza liczba zniekształceń. Często są one zamieniane na ich twarde odpowiedniki: s, z, c, dz oraz są wymawiane bocznie, międzyzębowo, albo jako dźwięki pośrednie między twardymi a miękkimi.

Ćwiczenia wstępne

Najważniejszym ćwiczeniem przygotowującym do wywołania tego szeregu jest kształtowanie umiejętności głośnego ssania cukierka, z tym że należy pilnować, by środek grzbietu języka ćwiczącego dziecka całkowicie przylegał do podniebienia twardego.

Etap wywołania głoski

I sposób

Po wykształceniu umiejętności wznoszenia środka grzbietu języka do podniebienia twardego prosi się dziecko o szybkie powtarzanie ti-ti-ti-ti... (w razie trudności poleca się mu zbliżyć czubek języka do dolnych zębów), z jednoczesnym lekkim przesunięciem czubka języka w kierunku wałka dziąsłowego, aż do uzyskania głoski ć.

Pozostałe głoski uzyskuje się następująco:

  • przedłużenie głoski ć pozwala na uzyskanie ś,
  • wymawianie głośne głoski ś doprowadza do artykulacji ź,
  • wymawianie ć z jednoczesnym uruchomieniem wiązadeł głosowych pozwala na uzyskanie głoski dź.


II sposób
Prosi się dziecko, by w trakcie wymawiania szeptem przedłużonego chi powoli zamykało usta aż do uzyskania ś.

Wywoływanie głosek II szeregu (s, z, c, dz)


Najczęściej spotyka się międzyzębową i boczną realizację głosek s, z, c, dz. Natomiast w przypadku parasygmatyzmu najpowszechniejsza jest zamiana tych głosek na: ś, ź, ć, dź lub sz, ż, cz, dż, albo na dźwięki pośrednie pomiędzy twardymi a miękkimi (si - jak sinus). Jeżeli dźwięki z I i III szeregu, którymi dziecko zastępuje głoski z szeregu II, są przez nie realizowane prawidłowo, to czasami wystarczy polecić dziecku, by w trakcie wymawiania tych głosek przycisnęło czubek języka do wewnętrznej powierzchni dolnych siekaczy.

Ćwiczenia wstępne

Dość często przyczyną nieprawidłowej realizacji głosek s, z, c, dz jest niezdolność do wytwarzania rowka w linii środkowej języka, co powoduje, że powietrze wydostaje się z jamy ustnej szerokim strumieniem. W takich sytuacjach ćwiczenia wstępne należy rozpocząć od wytworzenia rowka na języku, co można uzyskać poprzez ćwiczenia dmuchania przez rurkę i do rurki, naukę gwizdania, bądź ćwiczenie dmuchania z wykorzystaniem odpowiedniej sondy logopedycznej. Podobnie postępuje się przy sygmatyzmie bocznym, z tą różnicą, że główny nacisk kładzie się na właściwy kierunek strumienia powietrza (tj. w linii środkowej języka, a nie w kierunku bocznych zębów), poprzez wykonywanie ćwiczeń dmuchania na wprost.

Etap wywołania głoski

I sposób
Po wykształceniu umiejętności symetrycznego układania języka i prawidłowego kierowania strumienia powietrza, głoskę s można wywołać w następujący sposób (Antos, Demel, Styczek):

  • poleca się dziecku, aby czubek języka włożyło między zęby,
  • następnie prosi się je, żeby dmuchało przeciągle w linii środkowej (np. na wskazujący palec ustawiony przed ustami),
  • instruuje się dziecko, by w czasie dmuchania zbliżyło zęby do siebie, rozciągnęło usta w uśmiechu i stopniowo wycofywało język za zęby (logopeda może pomóc dziecku cofnąć język za pomocą sondy lub szpatułki).


II sposób
Wykorzystuje się tu fakt, że głoska t wymawiana mocno, przeciągle i z dentalizacją może przekształcić się w głoskę c. Poleca się dziecku, by oparło czubek języka o wewnętrzną powierzchnię dolnych siekaczy, a zęby zbliżyło do siebie. Następnie prosi się je, by wymawiało długie t, z jednoczesnym rozciągnięciem kącików warg lub wyszczerzeniem zębów. Pozostałe głoski tego szeregu wywołuje się następująco:

  • przedłużanie głoski c pozwala uzyskać s,
  • głośne wymawianie c pozwala uzyskać dz,
  • głośne wymawianie s pozwala uzyskać z. Głoskę z można uzyskać też poprzez przedłużanie głoski dz.


Etap ten można również rozpoczynać od wywołania głoski dz, postępując analogicznie jak przy wywoływaniu głoski c, przy czym głoską wyjściową jest d. Po uzyskaniu głoski dz przechodzi się do wywołania kolejnych głosek z tego szeregu w następujący sposób:

  • przedłużone dz pozwala uzyskać z,
  • ciche wymawianie z w efekcie daje s,
  • ciche wymawianie dz daje w efekcie c,
  • przedłużanie c doprowadzi do głoski s.


Wywoływanie głosek III szeregu (sz, ż, cz, dż)

W praktyce głoski sz, ż, cz, dż najczęściej są zamieniane na ich łatwiejsze odpowiedniki z pozostałych dwóch szeregów, realizowane prawidłowo bądź deformowane (np. sz jest zastępowane przez s przedniojęzykowo-zębowe, ewentualnie prze s realizowane międzyzębowo bądź bocznie; może też być zastępowane przez ś prawidłowo realizowane, przez ś międzyzębowe lub boczne).

I sposób
Ćwiczenia wstępne

Najczęstszą przyczyną substytucji głosek III szeregu na głoski II szeregu jest niska sprawność języka. Dziecko ma dużą trudność w uniesieniu czubka języka do wałka dziąsłowego. Może to być związane z małą elastycznością wędzidełka podjęzykowego. Dlatego też terapię rozpoczyna się od ćwiczeń w uelastycznianiu wędzidełka i pionizacji języka (tj. od oblizywania językiem podniebienia, górnych zębów i wargi, ostrzenia czubka języka o górne siekacze, masowania czubkiem języka wałka dziąsłowego, przy czym należy baczyć, by ćwiczenia te były wykonywane przez dziecko z dużą precyzją i przy szeroko otwartych ustach).

Kolejnymi ćwiczeniami przygotowującymi do etapu właściwej pracy logopedycznej są:

  • ćwiczenia w szybkim powtarzaniu głoski l-l-I-l..., przy szeroko otwartych ustach,
  • ćwiczenia w szybkim powtarzaniu głosek: t-t-t-t..., d-d-d-d..., n-n-n-n..., z instrukcją, że czubek języka ma uderzać o wałek dziąsłowy (można w tym celu wykorzystać metodę uczulania miejsc artykulacji).


Istotne jest uświadomienie dziecku różnicy w sposobie wymawiania tych głosek (t, d, n zębowe - t, d, n, dziąsłowe).

Etap wywołania głoski

Po wykształceniu umiejętności precyzyjnego wykonania powyższych ćwiczeń przechodzi się do prób wywołania głoski. Zdarza się, że po zastosowaniu tych ćwiczeń wystarczy pokazać dziecku prawidłowy układ artykulacyjny i poinformować je o sposobie tworzenia głosek sz, ż, cz, dż, by ono samo spontanicznie je wypowiedziało.

Wywołanie III szeregu głosek dentalizowanych rozpoczyna się od głoski cz metodą fonetycznych przekształceń, czyli z t dziąsłowego. Dziecku poleca się podnieść czubek języka w okolice wałka dziąsłowego, znacznie zbliżyć zęby do siebie, zaokrąglić usta (jak przy o) i powiedzieć t dziąsłowe. Przy prawidłowym wykonaniu tych poleceń zawsze uzyskuje się głoskę cz.

Pozostałe głoski szeregu wywołuje się następująco:

  • przedłużanie głoski cz pozwala uzyskać sz,
  • głośne wymawianie sz pozwala uzyskać ż, a głośne wymawianie cz pozwala uzyskać dż (wcześniej należy dziecku uświadomić różnicę pomiędzy głoską dźwięczną i bezdźwięczną poprzez przyłożenie jego palców do krtani).


Najczęściej po uzyskaniu i wyćwiczeniu jednej głoski z danego szeregu nie ma problemu z uzyskaniem pozostałych trzech głosek (mogą one pojawić się samoistnie).

Można też ten etap rozpocząć od wywołania głoski dż. Prosimy dziecko, aby w trakcie wymawiania d dziąsłowego wykonywało ustami następujące ruchy: rozciągania ust w szerokim uśmiechu i ściąganie ich w tzw. ryjek, aż do momentu osiągnięcia głoski dż.

Pozostałe głoski wywołuje się następująco:

  • przedłużanie głoski dż pozwala uzyskać ż,
  • z kolei ciche wymawianie głoski ż pozwala uzyskać głoskę sz,
  • ciche wymawianie głoski dż pozwala uzyskać cz, itd.


II sposób
Ćwiczenia wstępne

Jeżeli dziecko ma problemy z szerokim ułożeniem języka na podniebieniu (np. nadmierne napięcie mięśniowe), wykonuje się wstępnie ćwiczenia:

  • żucia brzegów języka włożonych między zęby trzonowe,
  • unoszenia i opuszczania przedniej i środkowej części języka, podczas gdy jego brzegi ujęte są między zęby trzonowe (Rodak H., 1994),
  • zakładania tzw. szerokiego języka na górną wargę (język ma przykryć czerwień wargi),
  • sięgania tzw. szerokim językiem do nosa i oblizywania płaszczyzny powyżej górnej wargi.


Etap wywołania głoski

Po wyćwiczeniu umiejętności szerokiego ułożenia języka prosi się dziecko o to, by w trakcie dmuchania przesuwało tzw. szeroki język w głąb jamy ustnej, z jednoczesnym oblizywaniem: wargi, potem zębów aż do wałka dziąsłowego (w tym miejscu powinna się pojawić głoska sz, gdyż jest to właściwe miejsce jej artykulacji).

Po uzyskaniu głoski sz pozostałe trzy głoski wywołuje się metodą pokazu prawidłowego układu artykulacyjnego. Po wywołaniu głosek i ustabilizowaniu ich prawidłowej wymowy w izolacji, prowadzi się - zgodnie z podanymi wcześniej zasadami - ćwiczenia utrwalające te głoski w sylabach, wyrazach i zdaniach. Jeżeli zachodzi taka potrzeba należy pracować nad grupą spółgłoskową szcz, a następnie przejść do utrwalania ćwiczonych głosek w mowie spontanicznej (tj. do automatyzacji prawidłowej wymowy). Ponadto zawsze należy pamiętać o ćwiczeniach różnicowania słuchowego i kinestetycznego wypracowywanych głosek: oddziela się nagłosową grupę spółgłoskową od pozostałej części wyrazu, następnie - zaczynając od tyłu - dodaje się do wyodrębnionej części wyrazu kolejne głoski z danej grupy spółgłoskowej (np. ata - rata - brata; oku - roku kroku).

 


Opracowanie - Marzena Mieszkowicz - neurologopeda
Na podstawie:
Gałkowski T.; Jastrzębowska G., Logopedia. Pytania i odpowiedzi, Opole 1999.
Materiał językowy do ćwiczeń można znaleźć w literaturze przedmiotu:
1. Antos D., Demel G., Styczek L, Jak usuwać seplenienie i inne wady wymowy, Warszawa 1971.
2. BaIejko A., Jak usuwać wady wymowy. Porady dla nauczycieli i rodziców, Białystok 1992.
3. Demel G., Minimum logopedyczne, Warszawa 1994.
4. Demel G., Elementy logopedii, Warszawa 1987.
5. Jastrzębowska G., Podstawy logopedii, Opole 1996.
6. Kozłowska K., Pomagajmy dzieciom z zaburzeniami mowy. Podręczny poradnik logopedyczny, Kielce 1996.
7. Nowak J. E., Wybrane problemy logopedyczne, Bydgoszcz 1993.
8. Sachajska E., Uczymy poprawnej wymowy, Warszawa 1992.
9. Spałek E., Piechowicz - KułakowskaC., Jak pomóc dziecku z wadą wymowy, Kraków 1994.
10. Zaburzenia mowy u dzieci. Wczesna profilaktyka - wybrane zagadnienia, red. J. Rządzki, Lubin 1995.


Źródło: www.poradnik-logopedyczny.pl

 

Komentarze



Zaloguj się, aby dodać komentarz