Co to jest dysleksja, dysgrafia, dysortografia?

Dysleksję definiujemy jako specyficzne trudności występujące u dzieci w uczeniu się jednej lub kilku umiejętności: czytania, pisania, ortografii i innych form komunikacji pisemnej, którym mogą towarzyszyć trudności w wielu dziedzinach. Trudności te nie są rezultatem ogólnego opóźnienia rozwoju czy wynikiem osłabienia wrażliwości zmysłowej. Są wynikiem zmian w centralnym układzie nerwowym.

W celu precyzyjnego wskazania trudności u dziecka używa się trzech określeń: dysleksja, dysgrafia, dysortografia. Ich rozumienie jest następujące:

Dysleksja - to trudności w opanowaniu umiejętności czytania.

Dysgrafia - to zaburzenia dotyczące techniki pisania, objawiające się niskim poziomem graficznym pisma.

Dysortografia - to trudności w opanowaniu poprawnej pisowni, również zasad ortograficznych.

Zaburzenia te najczęściej współwystępują, ale mogą mieć charakter izolowany. W starszym wieku szkolnym kłopoty z czytaniem zmniejszają się, a czasem ustępują, natomiast trudności w pisaniu utrzymują się przez wiele lat.

Przyczyny dysleksji
W literaturze można znaleźć kilka koncepcji wyjaśniających etiologię zaburzeń w nauce czytania i pisania:

 

1. genetyczna (wrodzona, odziedziczona)
2. opóźnionego dojrzewania centralnego układu nerwowego
3. hormonalna (nieprawidłowy rozwój lewej półkuli mózgowej spowodowany nadprodukcją testosteronu w okresie płodowym)
4. psychodysleksji (zaburzenia emocjonalne: stres, uraz psychiczny)
5. organiczna (mikrouszkodzenia struktury mózgu w czasie ciąży, porodu, spowodowane np. lekami, niedotlenieniem)

Jak rozpoznać dysleksję?

Dysfunkcje w obrębie centralnego układu nerwowego powodują zaburzenia percepcji i pamięci wzrokowej oraz słuchowej, orientacji przestrzennej, sprawności motorycznej. Rozpoznania zaburzeń dokonujemy na podstawie analizy niepokojących objawów, na które powinni zwrócić uwagę rodzice i nauczyciel uczący dziecko w I klasie:
 

1. dziecko niechętnie uczestniczy w zabawach ruchowych
2. nie umie zawiązywać sznurowadła, zapinać guzików, posługiwać się nożyczkami
3. ma trudności z odtwarzaniem prostych szlaczków, figur geometrycznych, nie lubi rysować
4. nie umie ułożyć według wzoru układanki, niechętnie bawi się układankami, klockami, puzzlami
5. nie potrafi odróżniać i zapamiętać liter o podobnych kształtach (n-m),(w-u),(t-ł-l)
6. ma problem z zapamiętaniem liter: H, F, E, Ł, G
7. ma problem z zapamiętaniem liter o kształtach identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni, np. b-p, d-g, n-u, b- d, b-g
8. pisze litery i cyfry zwierciadlane albo zapisuje wyrazy od prawej do lewej strony
9. jest oburęczne
10. nie potrafi odróżnić strony prawej i lewej swego ciała (ręki, nogi, oka)
11. nieprawidłowo używa przyimków: nad, pod, ponad, od, do i nie potrafi określić kierunku w przestrzeni: prawy/lewy, góra/dół
12. nie potrafi zbudować poprawnie wypowiedzi – prawidłowy szyk, odpowiednie słownictwo, formy gramatyczne wyrazu
13. ma wadę wymowy
14. ma trudności z zapamiętywaniem krótkich wierszyków i piosenek, materiału uszeregowanego w wiersze i sekwencje (dni tygodnia, nazwy miesięcy, pór roku, nazwy pory dnia i posiłków, szeregi czterocyfrowe, alfabet)
15. ma trudności z wyróżnieniem głosek w wyrazie (np. nos = n-o-s)
16. nie odróżnia głosek o podobnym brzmieniu (np. g-k, z-s)
17. ma trudności z łączeniem głosek w wyrazy (np. o-k-o = oko)
18. ma trudności z koncentracją uwagi, łatwo się rozprasza

Inne wskaźniki dysleksji, które można zauważyć u dziecka na etapie nauczania początkowego:

W czytaniu i pisaniu:
 

1. Słabe postępy w czytaniu niezależnie od metody nauczania
2. Poważne trudności z pisaniem, nawet dziwaczne pismo, czasem niemożliwe do odczytania:
   • znaczne pomyłki w prostej interpunkcji i gramatyce
   • mylenie liter o podobnym kształcie ( p-b, b-d )
   • opuszczanie lub mylenie krótkich wyrazów
   • niestaranne lub błędne formowanie litery
   • pomyłki dotyczące stosowania wielkich liter
   • mylenie liter o podobnym brzmieniu
   • zlewanie się liter w wyrazie
   • zgadywanie końcówek wyrazów
   • pisownia samogłosek au jako ał
   • zapisywanie wygłosowego ą jako ął
3. Trudności w przepisywaniu z tablicy
4. Trudności z utrzymaniem długopisu - nadmierne napięcie mięśni, męczliwość ręki
5. Nierówne pochylenie liter
6. W dyktandach zapominanie tekstu, konieczność powtórzeń, opuszczanie wyrazów lub zamiana ich kolejności, zamiana wyrazów na podobne brzmieniowo

W mowie:
 

1. Błędne porządkowanie sekwencyjne dźwięków w czytaniu czy powtarzaniu słów samotol, dinozarł itp.
2. Skracanie słów np., helopter
3. Trudności w przypomnieniu nazwy przedmiotu

W innych dziedzinach i w działaniu:

1. Trudności w wykonywaniu 2 lub więcej zadań naraz np. skakanie, tańczenie i recytowanie wiersza, jazda na rowerze i mówienie
2. Trudności w zapamiętywaniu daty, daty urodzin, adresów i numerów telefonu
3. Trudności z zapamiętaniem sekwencji, np.: dni tygodnia, miesiące, alfabet, porządek wyrazów w zdaniu
4. Mylenie kierunków: prawy/lewy, góra/dół
5. Trudności w wykonywaniu prostych pamięciowych obliczeń
6. Unikanie czytania za wszelką cenę, dzieci dyslektyczne nigdy nie czytają dla przyjemności
7. Brak umiejętności płynnego czytania
8. Opuszczanie liter i sylab lub ich dodawanie
9. Niekonsekwencja w pisaniu wcześniej wyćwiczonych i zapamiętanych wyrazów
10. Trudności w odpowiadaniu na pytania do czytanego tekstu
11. Niezdolność do zapamiętania wyrazów i zwrotów dyktowanych
12. Rysunki ubogie, liczne uproszczenia
13. Trudności w utrzymaniu rytmu, np. klaskanie
14. Niezgrabność, niezdarność np. w skakaniu, łapaniu piłki
15. Roztargnienie, refleks znacznie wolniejszy niż u rówieśników
16. Trudności w utrzymaniu równowagi, np. stanie na jednej nodze
17. Trudności w szyciu, majsterkowaniu, wycinaniu, lepieniu
18. Nienadążanie na klasówkach, dyktandach za tempem klasy

Wiele dzieci dyslektycznych doznaje trudności w matematyce, bowiem dysleksja wpływa na:
 

1. Zdolność czytania i rozumienia zadań z treścią
2. Uczenie się tabliczki mnożenia
3. Uczenie się powiązań między liczbami występujących w dodawaniu i odejmowaniu
4. Przekręcanie liczb wielocyfrowych, gubienie liczb
5. Rozumienie pojęć związanych z przestrzenią i czasem
6. Orientację przestrzenną, np. cyfry i liczby o podobnym kształcie: 2-5, 6-9, 69-96 itp.
7. Świadomość przestrzenną i zdolność do prawidłowego umieszczania figur na stronie czy liczb w kolumnie
8. Kierunkowość, zwłaszcza gdy trzeba przeprowadzić różne operacje w odmiennych kierunkach np. zaczynanie po prawej w dodawaniu czy odejmowaniu a od lewej w dzieleniu
9. Różnicowanie wzrokowe – pomyłki w znakach <,>, +, x
10. Liczenie w pamięci