Określenie ADHD pochodzi od angielskiego Attention Deficyt Hyperactivity Disorder i oznacza zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi [wg powszechnie używanej Klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM – IV ]. Stosowana jest także nazwa Hyperkinetic Disorder czyli zespół hiperkinetyczny, lub zaburzenia hiperkinetyczne [wg Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób Światowej Organizacji Zdrowia ICD -10].

Czym się różni ADHD od ADD?

Przy ADD istnieją dwa symptomy:
 

• nieuwaga;
• impulsywność.

Przy ADHD stwierdzamy:
 

• nieuwagę;
• impulsywność;
• hiperaktywność.

Trzy podtypy ADHD:

I. Podtyp z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi.
W tym podtypie występują trudności w skupieniu uwagi, dziecko nie wykazuje jednak nadmiernej aktywności ruchowej.

II. Podtyp z przewagą nadpobudliwości psychoruchowej.
Możliwe jest dłuższe skupienie uwagi przy odpowiednim poziomie motywacji. Dominującym objawem jest jednak nieuzasadniona, nadmierna aktywność ruchowa.

III. Podtyp mieszany.
Występuje, gdy u dziecka zauważalne są zaburzenia koncentracji uwagi, słaba kontrola impulsów oraz nadmierna aktywność.

ADHD i fakty

Badania naukowe pozwoliły ustalić, iż ADHD ma genetyczne podłoże. Prawdopodobieństwo wystąpienia ADHD u dziecka wynosi nawet 50%, jeśli u jednego z rodziców stwierdzono to zaburzenie. Jeśli dalszy członek rodziny miał ADHD, ryzyko wystąpienia zaburzenia u dziecka jest 5 – 7 razy większa niż w rodzinach nie dotkniętych tym zaburzeniem. Wiadomo także, iż za powstanie ADHD jest odpowiedzialnych kilka genów. Ustalono, że trudności, których doświadczają osoby dotknięte ADHD wiążą się z zachwianą równowagą podstawowych hormonów mózgowych – noradrenaliny i dopaminy. Odpowiedni poziom dopaminy umożliwia nam kierowanie uwagą dowolną i skupienie się na tym, co robimy. Noradrenalina odpowiada natomiast za rozpoznanie bodźca pod kątem bezpieczeństwa. Właściwy poziom tego hormonu umożliwia adekwatną do bodźca reakcję. W przypadku jej niedoboru dziecko może zlekceważyć niebezpieczeństwo, zaś jej nadmiar powoduje ciągły stan mobilizacji i pobudzenia. U osób bardzo impulsywnych stwierdzono także niedobór serotoniny - neuroprzekaźnika, który odpowiada za stan zadowolenia, pozytywne nastawienie oraz pozwala na kontrolę zachowań.

ADHD i mity

Na temat ADHD istnieje wiele błędnych przekonań i mitów nie mających poparcia w badaniach naukowych. Wiążą one ADHD z błędami wychowawczymi, złą dietą, zbyt długim oglądaniem telewizji, czy graniem w gry komputerowe. Jedno z bardziej szkodliwych przekonań sugeruje, iż z ADHD można wyrosnąć w okresie dojrzewania. Niestety niezdiagnozowany i nie leczony odpowiednio problem nie znika sam, a nasila się w okresie dojrzewania, pogarszając funkcjonowanie dziecka. Dlaczego tak się dzieje ? Obserwowane u dzieci i młodzieży zaburzenia koncentracji uwagi, impulsywność i nadmierna aktywność negatywnie wpływają na ich rozwój emocjonalny, społeczny i intelektualny. Funkcjonują one często poniżej swoich możliwości, brak im motywacji do wypełniania stawianych przed nimi zadań, a niska samoocena powoduje wycofywanie się z aktywnego życia.

Dzieci z ADHD i ich problemy

Ich problemy wiążą się przede wszystkim z:

• rozwijaniem cech prawidłowej osobowości;
• zdobyciem dobrego wykształcenia;
• utrzymaniem się w szkole i pracy z powodu ciągłego łamania zasad;
• zachowaniem równowagi emocjonalnej (często cierpią na zaburzenia depresyjne);
• utrzymywaniem stałych związków;
• doświadczaniem poczucia sensu życia (istnieje większe ryzyko popełnienia samobójstwa).

Ryzyko wystąpienia tych problemów wzrasta, jeśli dziecko nie uzyska odpowiedniej pomocy i wsparcia. Dlatego istotne jest jak najwcześniejsze rozpoznanie objawów ADHD.

Diagnoza

Jednoznaczne postawienie diagnozy jest wciąż bardzo trudne. Wymaga współpracy wielu specjalistów oraz ogromnego doświadczenia i wiedzy. Koniecznie należy wykonać badania wykluczające inne choroby, które mogą objawiać się nadpobudliwością (badania pediatryczne, neurologiczne, badania okulistyczne, audiologiczne).
Niezbędna jest obserwacja zachowań dziecka oraz rozmowa z nauczycielem znającym dziecko więcej niż pół roku. Wykonuje się także badania psychologiczne, oceniające również iloraz inteligencji.
Rzetelna diagnoza jest podstawą opracowania dobrego programu terapii dziecka. ADHD może powodować różne problemy w wielu dziedzinach życia. Pomoc powinna być dostosowana do potrzeb każdego dziecka i jego rodziców. Obecnie uważa się, iż najbardziej skuteczne jest łączenie leczenia farmakologicznego, oddziaływań psychologicznych i psychoedukacji. Przy okazji farmakoterapii warto rozwiać jeszcze jeden mit. Mianowicie, leki nie leczą nadpobudliwości, mogą jedynie zmniejszyć objawy, na które działają. Czasem dobranie odpowiedniego leku może wymagać dłuższego czasu. Warto pamiętać o tym, że każdy lek ma niepożądane działania, o których należy informować pacjenta. Dobrze dobrane leki mogą pomóc dziecku łatwiej skupić się na nauce, ułatwić uważne słuchanie tego, co się do niego mówi i ograniczać impulsywność.

Kiedy i jak rozpoznać ADHD?

Rozpoznanie ADHD jest możliwe, gdy niepokojące zachowania dziecka trwają ponad sześć miesięcy i są obserwowane przynajmniej w dwóch środowiskach – w szkole i domu. Jeśli pewne zachowania pojawiają się tylko w domu lub tylko w szkole musimy odszukać innych źródeł trudności dziecka. Nadpobudliwość psychoruchowa nie pojawia się nagle. Rodzicom dzieci z ADHD trudno jest stwierdzić, kiedy zaczęły się problemy. Dzieci te od urodzenia są bardzo ruchliwe, mało śpią, często płaczą, wymagają stałej uwagi i kontroli. Początkowo na plan pierwszy wysuwają się objawy nadruchliwości. W okresie przedszkolnym, zwłaszcza w klasie „0” widoczne są już trudności w skupieniu uwagi na zabawach, nauce liter, wykonywaniu prac plastycznych. Coraz częściej można zaobserwować zachowania impulsywne, dziecko popada w konflikty z rówieśnikami oraz nie przestrzega reguł panujących w grupie. Problemy te oczywiście narastają, gdy dziecko rozpoczyna naukę szkolną. Nie jest wtedy w stanie sprostać wymaganiom, które stawia przed nim szkoła. Trudności w rozwoju umiejętności społecznych skutkują często poczuciem wyizolowania z grupy rówieśniczej. Zaburzenia koncentracji uwagi negatywnie wpływają na proces uczenia się i zdobywania nowych umiejętności. To wszystko prowadzi do poczucia niskiej wartości i coraz mniejszej motywacji do dalszego wysiłku.

Ciekawostka

ADHD rozpoznaje się 3-4 razy częściej u chłopców niż u dziewczynek. U chłopców przeważają objawy nadruchliwości, a dziewczynki doświadczają głównie trudności w koncentracji uwagi. Ponieważ nie sprawiają kłopotów wychowawczych, rzadko kierowane są do poradni na diagnozę. Przyczyn ich niepowodzeń szkolnych upatruje się w mniejszych zdolnościach.

Czym przejawia się ADHD ?

 

• Nadmierna impulsywność Nadpobudliwe dziecko wie, jak powinno się zachować, jednak postępuje zazwyczaj inaczej. Natychmiastowe reagowanie na pojawiające się bodźce powoduje wiele trudności. Dziecko wtrąca się do rozmowy i zabawy innych, przeszkadza, nieumyślnie niszczy przedmioty, naraża siebie i innych na niebezpieczeństwo. Nie potrafi czekać na swoją kolej czy nagrodę. Domaga się od otoczenia natychmiastowej reakcji na swoje potrzeby. Ma także problem z planowaniem czasu wolnego i odrabiania lekcji. Na niepowodzenia reaguje bardzo gwałtownie i łatwo je wytrącić z równowagi.
  
   
• Nadruchliwość
• 
  Dziecko z ADHD wykazuje niepohamowaną potrzebę ruchu. Buja się na krześle, chodzi po klasie, wspina się na meble i płoty, rozkręca przedmioty, stuka... Wydaje się mieć niespożytą energię. Jest bardzo sprawne ruchowo.
  
   
• Zaburzenia uwagi
  
  Dziecko z ADHD ma trudności z wypełnianiem poleceń i działaniem zgodnie z instrukcją. Nie potrafi skupić się na jednej czynności i doprowadzić pracy do końca. Często nie pamięta, co jest zadane. Prace domowe odrabia bardzo długo oraz łatwo się rozprasza. Sprawia wrażenie, że nie słyszy, gdy się do niego mówi. Z drugiej strony potrafi skupić się bardzo długo na tym, co je szczególnie interesuje, np. grze na komputerze. Monotonne czynności takie jak przepisywanie, śledzenie tekstu czy słuchanie dłuższych wypowiedzi wymagają ciągłej uwagi i sprawiają dziecku dużą trudność. Dziecko nadpobudliwe nie potrafi kierować swoją uwagą dowolną i łatwo rozprasza się pod wpływem zewnętrznych bodźców. Ma trudności z selekcją docierających informacji.
  
  Terapia
  
  Terapia dzieci z ADHD jest wciąż dużym wyzwaniem dla pedagogów, nauczycieli i psychologów. Dzieci te potrzebują specjalnych metod pracy, które pomogą im lepiej skupiać uwagę. Potrzebują życzliwego wskazywania im kierunku działania, jasnych reguł postępowania i czytelnych granic, oraz uczenia ich ponoszenia konsekwencji własnych zachowań. Przede wszystkim ważne jest zrozumienie, że zachowania impulsywne, roztargnienie, zapominanie i męcząca dla otoczenia nadruchliwość nie są wynikiem ich złej woli.
  
  Co obejmuje terapia ADHD?
  • edukację rodziców i nauczycieli;
  • treningi dla rodziców;
  • psychoterapię indywidualną, grupową lub rodzinną;
  • terapię behawioralną (strategie uczące dziecko planowego działania i samokontroli );
  • terapię farmakologiczną.
  Podstawowym elementem skutecznej terapii jest odkrycie mocnych stron dziecka i wzmacnianie jego wiary w siebie. Konieczne jest umiejętne stosowanie systemu pochwał i nagród w celu zwiększania motywacji dziecka do realizacji zadań. Terapia uczy rodziców i dzieci, jak żyć z ADHD, a także zwiększa szansę dziecka na odniesienie sukcesu w różnych dziedzinach: edukacji, kontaktów społecznych i rozwijaniu własnych zdolności.
  Rodzice uwalniają się od ciążącego im poczucia winy i niekompetencji. Ponadto wszyscy członkowie rodziny odzyskują spokój, a ich wzajemne relacje ulegają poprawie.
  
  Bibliografia
  
  
  1. Barkley R. A: ADHD Podjąć wyzwanie, ZYSK i S-ka, Poznań 2009.
  2. De Jong P. Kim Berg I.: Rozmowy o rozwiązaniach, Księgarnia Akademicka UJ, Kraków2007.
  3. Faber A. Mazlish E.: Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. Media Rodzina of Poznań, Inc., Poznań1995.
  4. Kovács H - Kaltenthaler B :Moje dziecko ma ADHD ,Jedność, Kielce 2008.
  5. Pfiffner L. J.: Wszystko o ADHD, Zysk i S-ka, Poznań 2004.
  6. Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M.: Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci, BiFolium, Lublin 1999.
  7. www.adhd.org.pl
  8. www.ptadhd.pl