W ostatnich latach obserwujemy wzrost popularności zajęć jogi, nie tylko wśród dorosłych, lecz także dzieci i młodzieży. Istniejąca ponad 2 tysiące lat forma aktywności łączy ćwiczenia fizyczne z dbałością o koordynację oddechu czy równowagę umysłu. Może być efektywną formą terapii wspomagającej, ponieważ poprawia zdolności psychofizyczne człowieka, a przeprowadzona we właściwy sposób pozwala wzmocnić wiele funkcji istotnych z punktu widzenia terapii logopedycznej. W niniejszym artykule chciałabym przedstawić korzyści płynące z włączenia ćwiczeń jogi, jako wsparcia terapii logopedycznej dzieci i młodzieży, opierając się na najnowszych badaniach dotyczących tej tematyki.

Joga jako system pracy z ciałem i umysłem

Joga jest staroindyjskim systemem ćwiczeń fizycznych. Mimo wzrastającego w Polsce zainteresowania tą formą aktywności, nadal można spotkać się z opinią, że jest ona formą religii czy mistycyzmu Wschodu. W niniejszym artykule chciałabym przybliżyć jogę jako rodzaj rekreacji ruchowej – w rozumieniu nauk o kulturze fizycznej jest to rodzaj czynności ruchowej wykonywanej w czasie wolnym, której celem jest odnowa i pomnażanie sił psychofizycznych.

Ćwiczenia fizyczne (pozycje jogi) określa się jako asany. Każda z nich ma za zadanie wzmocnić, uelastycznić lub zrównoważyć napięcie danej grupy mięśniowej. Warto zauważyć, że w zależności od potrzeb i możliwości ciała stosowane są różne warianty wykonania każdej z pozycji, a wiele z nich wykorzystywanych jest również we współczesnej fizjoterapii. Często można spotkać również używanie pomocy ułatwiających wykonanie danej asany, np. klocki, paski, wałki, krzesła. W Polsce jedną z najbardziej rozpowszechnionych metod nauczania jogi w tym ujęciu jest zapoczątkowana przez B.K.S. Iyengara.

Ćwiczenia oddechowe określa się w jodze mianem pranayamy – są to zaawansowane techniki łączące prace nad oddechem, wizualizację oraz pracę band (współcześnie nauka doszukuje się w nich grup mięśniowych, np. dnia miednicy, przepony, zwieracza gardła). Pracę nad koordynacją oddechową wykorzystuje się również w trakcie ćwiczeń fizycznych ułożonych w sekwencje, najbardziej znaną odmianą jogi w tym ujęciu jest vinyasa joga lub flow joga. Ważnym elementem ćwiczeń jogi jest koncentracja i trening uważności, a także relaksacja wykonywana najczęściej po serii ćwiczeń w pozycji śavasany

W jodze klasycznej ćwiczenia fizyczne i oddechowe stanowią przygotowanie do medytacji, natomiast w praktyce zachodniej najczęściej jest to element pomijany – zajęcia prowadzone są w formie sekwencji asan, wzbogaconych o kilka technik oddechowych i zakończonych relaksacją, bardzo często prowadzoną w formie pracy z oddechem, wizualizacji, muzykoterapii lub z wykorzystaniem metod Jacobsona czy Schultza.

Joga dla dzieci

Bezpieczne i efektywne wykonywanie ćwiczeń jogi wymaga pełnej koncentracji, zwracania uwagi na szczegóły, a także podporządkowania się odpowiednim zasadom ruchu. Dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym często są bardzo ruchliwe i niecierpliwe, dlatego nie będą w stanie wykonywać w pełni ćwiczeń przeznaczonych dla dorosłych. W związku z tym zajęcia prowadzone w młodszych grupach wiekowych powinny stanowić formę zabawy, która będzie nie tylko korzystna, lecz także atrakcyjna dla dzieci.

Korzyści płynące z ćwiczeń jogi

Zajęcia ruchowe są niezwykle ważnym elementem rozwoju dziecka we współczesnym świecie. Ogromną wartością jogi jest różnorodność form aktywności, które możemy zaproponować małym podopiecznym. W badaniach przeprowadzonych w przedszkolach, których podopieczni uczęszczali na regularne zajęcia jogi pomiędzy zajęciami, potwierdzono pozytywny wpływ na zdolności motoryczne, koordynację ruchową, siłę i sprawność fizyczną, zmniejszanie zachowań niepożądanych, a także skupieniu na zadaniu. Istnieje podejrzenie, że joga może również pozytywnie wpływać na redukcję stresu, kontrolę emocji, redukcję zachowań agresywnych czy nadpobudliwość u dzieci, jednak wymaga to obserwacji w długofalowej ze względu na proces rozwoju funkcji psychicznych oraz sam czas dostosowania się do wprowadzenia nowej rutyny w grafiku dnia.

Ćwiczenia jogi oparte są dużej mierze na utrzymaniu prawidłowej pozycji kręgosłupa oraz symetrycznej pracy prawej i lewej strony ciała. W związku z tym mogą stanowić doskonałe uzupełnienie zajęć gimnastyki korekcyjnej, a także zapoczątkować prawidłową pozycję wyjściową do ćwiczeń artykulacyjnych, fonacyjnych czy oddechowych. Jednocześnie promując ruch jako podstawę zdrowego stylu życia, co może zbudować podstawę wyborów w dorosłym życiu i przeciwdziałać szerzeniu się chorób cywilizacyjnych.

W jodze wykorzystuje się wiele pozycji ćwiczących równowagę i koordynację ruchu z oddechem. Jest to proces bardzo naturalny, który w związku z systematycznym wykonywaniem ćwiczeń, potrafi korzystnie wpłynąć na zarządzanie oddechem nawet u młodszych dzieci. Jednocześnie praca nad stabilizacją tułowia w pozycjach równoważnych, wzmacnia mięśnie odpowiedzialne za uruchomienie prawidłowego toru oddechowego (piersiowo-brzusznego) i wspomaga terapię logopedyczną w zaburzeniach koordynacji oddechowo-fonacyjnej. Uświadomienie sobie roli przepony, nie tylko jako głównego mięśnia oddechowego, lecz także mięśnia utrzymującego równowagę ciała, pozwala spojrzeć na terapię oddechową zupełnie z innej perspektywy.

Najczęściej zajęcia jogi dla dzieci mają formę opowieści, w którą wplecione są asany i różnorodne zabawy ruchowe. Pozwala to zastosować w programie elementy bajkoterapii, a także lepiej zapamiętać dzieciom poszczególne pozycje, np. Wojownik 1., Pies z Głową w Dół, Kobra czy Drzewo. W trakcie takich ćwiczeń odgrywanie roli bohatera, czyli przyjmowanie określonej pozycji jogi, jest dla wielu dzieci całkowicie naturalne, a jednocześnie osoby bardziej nieśmiałe lub odczuwające trudności związane ze świadomością ciała mogą swobodnie badać kontrolę ruchów zachęcone przez prowadzącego i innych uczestników. Narracja uważana jest przez badaczy ostateczną formą dojrzałości językowej, która zwykle następuje w przedziale 7-12 roku życia. Wykorzystywanie tej formy zabawy w ćwiczeniach pozwala przekazać dzieciom właściwy jej schemat i budowę, dzięki czemu będą w stanie łatwiej wykorzystywać ją same. Jednym z proponowanych w dalszej części artykułu aktywności jest układanie dalszej części historii przez wybór pozycji jogi, co doskonale sprawdza się w przypadku dzieci w wieku wczesnoszkolnym i pomaga w rozwoju narracji.

W związku z faktem, że joga łączy wiele elementów pracy z ciałem, będzie również doskonałym narzędziem wspierającym motorykę małą i dużą. Ćwiczenia dotyczące świadomości ciała, koordynacji ruchowej, przekraczania linii środka czy sama umiejętność naśladowania ruchów prowadzącego są podstawą praktyki asan. Jednocześnie wiele elementów przygotowania do ćwiczeń spełnia kryteria zabaw wykonywanych na zajęciach integracji sensorycznej czy terapii ręki. Wyjątkowo ważnym tematem jest praca na stopie, tak często pomijana w trakcie innych zajęć. Jogę ćwiczymy zawsze boso, często rozgrzewając stopy przez masaż własną dłonią lub piłeczkami, a każda pozycja wymaga właściwego osadzenia się stopami w podłożu. Wpływa to korzystnie na rozciągnięcie taśm mięśniowych, a także ogólne funkcjonowanie, ponieważ bardzo często chodzenie w obuwiu i jednoczesne ściskanie stóp sprawia, że traci ona swoje pierwotne funkcje właściwego wyczuwania odczuwania bodźców czy prawidłowej pracy mięśniowej. Należy pamiętać, że właściwe ułożenie stopy nie tylko w czasie siedzenia, lecz także poruszania się, wpływa na postawę ciała, ułożenie kręgosłupa, a tym samym kończyn i ich obręczy.

Biorąc pod uwagę nerwową organizację mózgu, warto połączyć pracę nad artykulacją z motoryką małą. Jednak w terapii powinniśmy zwracać uwagę na kolejność rozwoju poszczególnych funkcji, tj. motoryka duża -> motoryka mała -> szczegółowo: ruchy precyzyjne narządu artykulacyjnego. Oczywiście rozwój wielu funkcji może przebiegać równolegle, dlatego często wykorzystujemy w terapii elementy różnych metod, proponując pacjentom zróżnicowane aktywności. Joga łączy ćwiczenia motoryki małej i dużej, a także dba o rozwój innych funkcji ważnych dla rozwoju mowy i języka, jej elementy można zastosować w ramach metod znanych logopedom, np. terapii miofunkcjonalnej (ćwiczenia ciała) czy metody werbo-tonalnej (połączenie ruchów motoryki dużej z ruchami precyzyjnymi motoryki małej – artykulacja).

W odróżnieniu od zajęć dla dorosłych, jogę z dziećmi ćwiczy się na matach ułożonych w kształcie słońca (w okręgu). Symbolicznie wskazuje to, że na zajęciach jesteśmy sobie równi, nie ma między uczestnikami współzawodnictwa, ponieważ każdy ma swoje słabe i mocne strony. Układ ten, pozwala na lepszą integrację grupy, kształtowanie postaw szacunku oraz uważności na drugiego człowieka, a jednocześnie znakomicie sprzyja wielu zabawom ruchowym wykorzystującym pracę z partnerem. Wiele z aktywności przypomina ćwiczenia logorytmiczne, które mają pozytywny wpływ na umiejętności słuchowe, związane z rytmem czy powtarzaniem schematu. W zależności od kompetencji prowadzącego można włączyć również ćwiczenia wokalne czy taneczne. Jednym z największych plusów jogi dla dzieci jest uniwersalność zajęć oraz możliwość dostosowania ich do potrzeb oraz wymagań uczestników.

Ćwiczenia oddechowe są nieodłącznym elementem zajęć jogi. Z dziećmi wykorzystuje się do nich piórka, baloniki, świeczki – dokładnie w ten sam sposób, jak na terapii logopedycznej. Można również odnaleźć ćwiczenia artykulacyjne w kilku pozycjach jogi (Lew) , elementy pracy nad fonacją (fonowanie sylaby „OM”, bzyczenie pszczoły w nosie), a przede wszystkim popularna w ostatnim czasie tzw. joga twarzy lub joga oczu, która w pełni czerpie z terapii manualnej w logopedii czy ćwiczeń funkcji narządu mowy.

Ostatnim elementem zajęć z jogi są ćwiczenia koncentracji i uważności. Umiejętność ta, kształtuje się z wiekiem, jednak współczesny świat przepełniony bodźcami nie działa na nią korzystnie. Należy pamiętać, że intensywne zmiany procesów myślowych, rozpoczynanie ich i brak zakończenia, może również wpływać na chaos mentalny i trudność w nauczeniu się interpretacji pewnych zjawisk, związków przyczynowo-skutkowych czy emocji. Jednocześnie koncentracja na zadaniu wpływa pozytywnie na proces zdobywania wiedzy oraz dobre funkcjonowanie w życiu codziennym. Ćwiczenia uważności dla dzieci w dużej mierze opierają się na wykorzystywaniu metafory, dzięki czemu łatwiej wyjaśnia trudne mechanizmy psychiczne. Należy jednak pamiętać, że jest to jedynie terapia wspomagająca, w trudnościach i zaburzeniach związanych z funkcjonowaniem psychicznym wymagana jest wykwalifikowana opieka specjalistyczna.

Po ćwiczeniach fizycznych następuje próba uspokojenia systemu nerwowego przez relaksację. W przypadku dzieci szczególnie aktywnych ruchowo bywa to najtrudniejszy element pracy. Poza znanymi powszechnie treningami relaksacyjnymi warto wykorzystać także ścieżki dźwiękowe, pracę ze światłem lub bajkoterapię – trening oparty na zaczepieniu myśli na atrybucie, np. melodii, punkcie w przestrzeni czy opowieści, jest łatwiejszy do wykonania od treningu z użyciem oddechu lub wizualizacji. Należy pamiętać, że nie ma jednej uniwersalnej metody relaksacji, dlatego dobieranie jej do całej grupy bywa niezwykle trudne.

Terapia miofunkcjonalna a joga

Podstawowa praca w terapii miofunkcjonalnej (MFT) opiera się na układzie mięśniowym człowieka. W programie stworzonym przez Anitę M. Kittel obligatoryjnie występują ćwiczenia ciała, które wspomagają pracę nad prawidłową funkcją mięśniową narządu artykulacyjnego, szczególnie w czasie połykania. Nie da się również pominąć niezwykłej roli oddychania, które wpływa na ułożenie języka, a także inne funkcje mięśniowo-kostne istotne dla procesu artykulacji. Autorka zaznacza istotną rolę toru oddechowego przez nos, pracy przepony ważną także z punktu widzenia utrzymania postawy ciała, a także powięzi i taśm mięśniowych wpływających na ogólne funkcjonowanie organizmu. Holistyczne podejście do pacjenta i praca nad różnymi składowymi procesu połykania na poziomie mięśniowym doskonale wpisuje się w ćwiczenia proponowane na zajęciach jogi dla dzieci.

Metoda werbo-tonalna z wykorzystaniem elementów jogi

Powstała w latach 50. XX wieku w Zagrzebiu metoda werbo-tonalna, miała służyć głównie dzieciom z zaburzeniami słyszenia. Jednak stopniowo zaczęto zauważać pozytywne efekty pracy również w innych trudnościach związanych z odbieraniem i nadawaniem mowy werbalnej. Podstawowym założeniem opisywanej metody jest wykorzystanie ruchów motoryki dużej dla wsparcia i „torowania” właściwych ruchów motoryki małej, dokładnie precyzji artykulacyjnej. Wyjątkowe jest wykorzystanie nie tylko aktywności własnego ciała, lecz także obserwacji działań innej osoby, a nawet obiektu, np. zabawki. W metodzie werbo‑tonalnej rytm, intonacja, pauza, tempo, kontekst, gesty, mimika, napięcie mięśni oraz położenie ciała, ujmowane są jako cechy języka mówionego.

Wykorzystanie tej metody w terapii wymaga szczegółowej znajomości fonetyki danego języka, ponieważ wykorzystane są wszystkie cechy artykulacyjne danej głoski związane z ruchami precyzyjnymi w obrębie mięśni twarzoczaszki. Rola ruchu jest szczególnie istotna na początku terapii, ponieważ dzięki zmianom rytmu i ułożenia ciała, umożliwiamy percepcyjne poznanie dyskretnych różnic między głoskami, np. opozycji dźwięczność – bezdźwięczność.

Oddech jako podstawowa siła mowy

Ćwiczenia oddechowe są nieodłącznym elementem terapii logopedycznej. Nieprawidłowości związane ze sposobem oddychania mogą mieć wpływ, m.in. na spoczynkową pozycję języka, budowę twarzoczaszki, zdolność koncentracji, podatność na infekcję górnych dróg oddechowych czy zdolność do długotrwałego wysiłku fizycznego. W jodze praca z oddechem nazywana jest pranajamą, gdzie prana oznacza oddech, energię życiową, a ajama to przedłużenie, rozszerzenie, rozciągnięcie lub kontrola. Jogini mawiają, że w ciągu życia mamy określoną liczbę oddechów dlatego należy korzystać z nich mądrze – w tym rozumieniu ćwiczenia, czyli kontrolowanie oddechu pozwalają rozszerzać energię życiową. W ścieżce jogi pranajama znajduje się na pograniczu praktyki fizycznej i praktyki duchowej, dlatego w ujęciu naukowym warto z ostrożnością podejść do prezentowanych literaturze lub na zajęciach technik, skupiając się jedynie na ich aspekcie poprawiającym wydolność oddechową.

Jak zostało wspomniane wcześniej, najnowsze badania wskazują na niezwykłą rolę przepony, nie tylko jako mięśnia oddechowego, lecz także stabilizacyjnego tułowia. Niektórzy autorzy wysuwają wręcz wniosek, że wydolność mięśniową przepony można znacząco poprawić jedynie ćwiczeniami równoważnymi. W związku z tym asany wykorzystujące stabilizację korpusu, a także balans ciała będą doskonałym wsparciem w terapii zaburzeń koordynacji oddechu i fonacji.

Ćwiczenia poprawiające świadomość oddechową mogą również w dużym stopniu wpłynąć na funkcjonowanie organizmu. W jodze zalecany jest oddech nosem, zarówno w trakcie ćwiczeń, jak i relaksacji. Wiele pozycji koncentruje się na utrzymaniu prostego i wydłużonego kręgosłupa, a tym samym wspomaga utrzymanie prawidłowej postawy. Wygięcia do tyłu są niezwykle korzystne dla otwierania przestrzeni klatki piersiowej, jednocześnie łagodząc zmiany powstałe na skutek długotrwałego siedzenia.

Ruch jako metoda terapeutyczna

Ruch jest podstawową formą naszego funkcjonowania. Wiele chorób cywilizacyjnych dotykających współczesne społeczeństwo powstaje między innymi w wyniku zbyt małej ilości ruchu. Koordynacja ciała pozytywnie wpływa na procesy planowania w mózgu. Mowa werbalna powstaje w wyniku ruchu warg, języka czy fałdów głosowych. Ruch budzi mózg i otwiera komunikację.

Wyjątkowo ciekawe efekty pracy z ruchem uzyskała Joanne Lare, która opracowała program zajęć Autism Movement Therapy. Opierając się na sztukach ekspresyjnych, takich jak taniec, osoby niemówiące mogą nadać znaczenie rzeczom niematerialnym i zrozumieć zasady interakcji między nami. Połączenie muzyki i ruchu, powtarzalność schematu, sekwencje, wykorzystując neuroplastyczność mózgu potrafią zapoczątkować pozytywne zmiany w funkcjonowaniu osób z autyzmem.

Podsumowanie

Joga dla dzieci to zajęcia, w których mogą uczestniczyć wszystkie maluchy wymagające ciekawej i rozwijającej aktywności. Ćwiczymy koordynację oddechową, świadomość ciała i ruchu, siłę mięśni, prawidłową postawę, motorykę małą i dużą, koncentrację i uwagę, a także gdy uzupełnimy zajęcia o dodatkowe elementy: poczucie rytmu, wrażliwość słuchową, sensorykę i priopriocepcję czy umiejętności narracyjne. Joga może być znakomitą formą wspomagającą terapię logopedyczną, a także ciekawym sposobem na zabawę, którą mogą wprowadzić rodzice do pracy w domu.


Literatura:

  1. 1. Nałęcka D., Refleksje nad teorią rekreacji ruchowej w polskiej literaturze przedmiotu [w:] Rekreacja ruchowa, red. Z. Kubiński, B. Bergier, Biała Podlaska 2005, s. 9-15.
  2. 2. Grabara M., Joga jako odpowiednia dla każdego forma ćwiczeń ruchowych, Turystyka i Rekreacja 2009, 5: 92-98.
  3. 3. O’Neil M.E. et al., A yoga program for preschool children in head start and early intervention: a feasibility study, Journal of Yoga & Physical Therapy 2016, 6:2.
  4. 4. Kocjan J., Adamek M., Gzik-Zroska B., Rydel M., „Sieć oddechowa”. Wielofunkcyjna rola przepony – przegląd piśmiennictwa, Adv. Respir. Med. 20017; 85: 224-232.
  5. 5. Kittel A.M, Terapia miofunkcjonalna, 2014, 159-179.
  6. 6. Lorenc A., Dziedzic A., Metoda werbo-tonalna w praktyce logopedycznej [w:] U. Mirecka, A. Domagała (red.) Metody terapii logopedycznej, Lublin: 2018, s. 49–64.
  7. 7. Lara Joanne, Autism Movement Therapy. Terapia tańcem i ruchem dla osób z autyzmem. Budzimy mózg!, Gdańsk 2017.