Zawiadowanie procesem oddychania odbywa się na poziomie nerwowym wielotorowo: w pniu mózgu, w korze mózgowej, w ośrodkowych i obwodowych hemoreceptorach, a także receptorach płuc i mięśni. OUN cyklicznie organizuje aktywność oddechową, jednak informacja zwrotna płynąca z układu nerwowego może wprowadzić modyfikacje do naszego sposobu oddychania. Anatomicznie układ dzielimy na górne (jama nosowa, nosogardło, krtań) i dolne drogi oddechowe (tchawica, oskrzela i oskrzeliki, płuca). Głównymi mięśniami oddechowymi są – przepona oraz mięśnie międzyżebrowe, jednak funkcję wspomagającą pełni wiele innych mięśnie w obrębie głowy i szyi, klatki piersiowej, pleców, jamy brzusznej, a także miednicy. W związku z tak szerokimi powiązaniami w ciele, zaburzenia funkcjonowania układu oddechowego wpływają bezpośrednio na inne układy czy procesy zachodzące w organizmie. W niniejszym artykule omówione zostaną główne konsekwencje nieprawidłowego sposobu oddychania nasze funkcjonowanie.

Prawidłowy a nieprawidłowy tor oddechowy

Oddychanie to proces nieustannie zachodzący w naszym ciele. W związku z tym, może się on zmieniać w różnych sytuacjach życia. W literaturze dotyczącej emisji głosu dzieli się oddech na statyczny (w spoczynku) i dynamiczny (w mowie i śpiewie), który odnosi się głównie do wykorzystania strumienia powietrza jako elementu wytwarzania dźwięków. W pulmunologii podział koncentruje się na wydolności organizmu, a typ mechaniki oddychania zależy od zapotrzebowania mięśnia na krew – inaczej bowiem wgląda ono w spoczynku, a inaczej w pracy mięśniowej statycznej czy dynamicznej. Wzorzec prawidłowego oddychania nie jest jednoznaczny dla wszystkich typów, ponieważ różnią się one charakterystyką, zaangażowaniem mięśniowym i związanymi z nim procesami metabolicznymi. Warunki prawidłowego oddychania w spoczynku to: oddychanie nosem, bezgłośnie, torem piersiowo-brzusznym, wydech dłuższy niż wdech, rytmiczny i regularny, ruchy oddechowe delikatne. W przypadku mowy oraz śpiewu wydech zawsze będzie występował torem ustnym, w wyniku czego powstaje artykulacja. Rytm i regularność dostosowane zostaną do dynamiki wypowiedzi, a jakość komunikatu w dużej mierze zależeć będzie od umiejętności technicznych mówcy. W wysiłku fizycznym tor oddechowy może się zmienić, w zależności od zaangażowania mięśni, ich kompensacji czy procesów metabolicznych zachodzących w komórkach mięśniowych. Zupełnie inaczej optymalizacja procesu oddychania będzie wyglądała w zespołach klinicznych, m.in. chorobach, wadach genetycznych, zmianach powypadkowych. Na potrzeby niniejszego artykułu za punkt wyjściowy przyjęto oddychanie w spoczynku, omawianie poszczególnych przypadków to temat na osobny artykuł.

Układ orofacjalny

Narząd artykulacyjny to część układu oddechowego, który jest nieodłącznym elementem tworzenia dźwięków ludzkiej mowy. W związku z tym optymalne funkcjonowanie procesu oddychania bezpośrednio łączy się z prawidłowym tworzeniem wypowiedzi. Wyróżniamy jego trzy kompleksy – oddechowy (tłoczący falę oddechową), aparat fonacyjny (krtań, nadająca cechy fali dźwiękowej) i artykulacyjny (nadaje ostateczny charakter dźwięku). Należą do niego przestrzenie jamy nosowej oraz zatok przynosowych, jamy ustnej, nosogardła, krtani, tchawicy, a także ich kostne, chrzęstne i mięśniowe elementy, tj. zęby, wargi i język, podniebienie twarde i miękkie, chrząstki krtani, więzadła głosowe. Należy pamiętać, że miejsce to jest skrzyżowaniem trzech funkcji: oddechowej, która jest najbardziej pierwotna, pokarmowej, która od pierwszych chwil życia dziecka staje się źródłem dostarczania pokarmu oraz artykulacyjnej, która zależy od poprzednich i kształtuje się wraz z rozwojem psychomotorycznym.

Intensywny wzrost i rozwój twarzoczaszki następuje w wieku dziecięcym i młodzieńczym, szacuje się, że około 16-18 r.ż. możemy obserwować jej ostateczny wygląd. W związku z tym prawidłowe funkcjonowanie mięśni, szczególnie języka, jest kluczowe w formowaniu się optymalnych warunków anatomicznych. Nacisk wywierany przez język w pozycji spoczynkowej (2/3 przedniej części języka przywierają do podniebienia twardego), kształtuje przestrzeń jamy nosowej oraz ustnej, wpływa na przebieg łuków zębowych, a także ułożenie żuchwy względem szczęki. Nieprawidłowe funkcjonowanie mięśni, m.in. przy przetrwałym połykaniu o typie infantylnym (zwarcie wymagane do przełknięcia, następuje między wargami a językiem), może doprowadzić do kompensacji mięśniowych czy niewłaściwego napięcia mięśni. Jeżeli takim zmianom towarzyszy nawykowe oddychanie torem ustnym, twarzoczaszka może rozwinąć się nieprawidłowo, np. bez nacisku języka na podniebienie zmniejszona zostanie przestrzeń łuków zębowych (wady zgryzu, wysokie podniebienie), żuchwa pozostanie cofnięta (tyłożuchwie), a wtórnie zmniejszona zostanie przestrzeń dróg oddechowych. Planując skuteczną terapię zaburzeń układu orofacjalnego należy przyjrzeć się wszystkim wymienionym elementom i opracować program działania w każdym obszarze.

Postawa ciała i napięcie mięśniowe

Wymienione wcześniej trudności w obrębie układu orofacjalnego mogą wpłynąć na napięcie mięśni w odrębnych częściach ciała. Szczególnie jeżeli mamy do czynienia z towarzyszącymi problemami, np. nieprawidłową postawą, siedzącym trybem życia, garbieniem się. Ograniczenia ruchomości lub napięcie / osłabienie mięśni związanych z oddychaniem może wpłynąć na funkcjonowanie całego ciała. W ujęciu anatomicznym podstawową strukturą, która może przenosić napięcia taśmami mięśniowymi w obrębie całego ciała jest powięź. To zbudowana z tkanki łącznej struktura, która podtrzymuje oraz osłania mięśnie. Liczne naczynia krwionośne i zakończenia nerwowe znajdujące się w powięzi sugerują, że może ona pełnić również rolę narządu priopriocepcji. Nie należy również zapominać, że podstawowy mięsień oddechowy – przepona – pełni w organizmie dodatkową funkcję: bierze udział w stabilizacji posturalnej. Z tego powodu w terapii oddechowej ogromnie istotna jest praca nad świadomością ciała oraz ćwiczenia ogólnorozwojowe.

Dieta i styl życia

Zdrowie organizmu w dużej mierze zależy od nawyków i stylu życia. Sposób w jaki oddychamy ściśle wiąże się również z naszym stanem psychofizycznym. Osoba poddawana przewlekłemu stresowi będzie miała tendencje do oddychania głównie górną częścią klatki piersiowej, również torem ustnym, najczęściej w szybki i nieregularny sposób. Są to wskaźniki, które bardzo często wiążą się z hiperwentylacją, czyli nadmiernym wydalaniem CO2 przy przyspieszonej wymianie gazów. Jeżeli dodatkowo będzie prowadziła emocjonalne dyskusje (w zwiększony sposób wydalamy CO2 z organizmu w czasie mówienia) może zwiększyć reakcję stresową organizmu przez zwiększenie hiperwentylacji. W przypadku diety należy pamiętać, że niektóre produkty, np. nabiał zwiększają produkcję śluzu w organizmie. Biorąc pod uwagę pacjentów z trudnościami w pozbywaniu się wydzieliny z dróg oddechowych może być to znaczący element pogarszający zdrowie. W trakcie jedzenia wykonujemy również więcej wdechów ustami, połykając powietrze razem z każdym kęsem – w ten sposób tracimy barierę ochronną jaką jest nos (funkcja oczyszczania, nawilżania i ogrzewania powietrza). W procesie oddychania niezwykle ważne jest również odpowiednie nawodnienie organizmu, ponieważ właściwa wilgotność w płucach zapewnia skuteczną wymianę gazową zachodzącą w pęcherzykach. Siedzący tryb życia oraz nieodpowiednia ilość aktywności fizycznej będzie wpływała negatywnie na oddychanie. Po pierwsze szeroko pojęta gimnastyka zapewnia zwiększenie sprawności mięśni, również tych, które wspomagają funkcje oddechowe (m.in. otwarcie przestrzeni klatki piersiowej). Po drugie zmiany pozycji i ćwiczenia zapewniają lepsze ukrwienie, mobilizację metaboliczną, poprawę siły oraz elastyczności organizmu – w konsekwencji procesy zachodzące w płucach (oczyszczanie, wymiana gazów, zmiana ciśnienia w jamach ciała) poprawiają swoją efektywność.

Dykcja, emisja głosu i autoprezentacja

Komunikacja werbalna i pozawerbalna to niezbędne środki wyrazu dla osób posługujących się głosem, np. zawodowo. Właściwe zarządzanie oddechem jest jedną z najważniejszych cech dobrego mówcy. Omówione wcześniej elementy - postawa ciała, wygląd twarzoczaszki czy odpowiednia siła i sprawność mięśni artykulacyjnych mają źródło w prawidłowym sposobie oddychania. Modulacja głosu czy frazowanie w trakcie wypowiedzi zależy od zdolności koordynacji oddechu, fonacji i artykulacji. Z tego powodu rozpoczynając pracę z emisją głosu warto zacząć od ćwiczeń oddechowych.

Układ nerwowy – regeneracja i spokój przez oddychanie

Techniki relaksacji niejednokrotnie wykorzystują jako jeden z elementów pracę z oddechem. Wspomniana wcześniej reakcja stresowa organizmu wiąże się ze zwiększoną hiperwentylacją, która pierwotnie miała wykorzystać technikę „uciekaj lub walcz” w trakcie krótkotrwałego zagrożenia. W opisanej sytuacji ma to uzasadnienie w zwiększonej aktywności metabolicznej, podobnie jak przy wysiłku fizycznym. Jednak jeżeli nawykowo utrzymujemy sposób oddychania górną częścią klatki piersiowej, torem ustnym i wykonując czynność niekontrolowanie, nasze ciało otrzymuje sygnał przewlekłego stresu. Możemy odczuwać rozdrażnienie, organizm nie będzie miał możliwości odpowiednio się zregenerować, a funkcje poznawcze pozostaną ograniczone, ponieważ krew zamiast do mózgu doprowadzana jest głównie do mięśni szkieletowych. Uruchomienie prawidłowego sposobu oddychania, tj. bezgłośnego wdechu i wydechu nosem, torem dolnożebrowym z wykorzystaniem całej powierzchni płuc, rytmicznie i delikatnie, aktywuje przywspółczulny układ nerwowy. To dzięki jego pobudzeniu mamy zdolność regeneracji, odczuwania spokoju i poprawy koncentracji. Nie należy również zapominać, że nieprawidłowości związane z oddychaniem, mogą doprowadzić do problemów ze snem. Niemożność wyłączenia współczulnego układu nerwowego czy osłabienie mięśni narządu artykulacyjnego i drożności dróg oddechowych mogą doprowadzić do takich problemów jak: bezsenność, trudności z zasypianiem, wybudzanie przez bezdechy lub chrapanie.

Podsumowanie

Nieprawidłowy tor oddechowy przynosi negatywne konsekwencje dla całego organizmu. Od oddychania nosem i właściwego funkcjonowania mięśni narządu artykulacyjnego w dużym stopniu zależy kształtowanie się twarzoczaszki, czyli wygląd twarzy, zgryz, możliwości oratorskie. Sposób w jaki oddychamy wpływa na postawę naszego ciała i utrzymywanie równowagi. Dzięki odpowiednim technikom możemy zwiększyć naszą koncentrację i poprawić sen. W przypadku trudności zdrowotnych dobry oddech może poprawić jakość naszego życia przez odpowiednią higienę płuc, dbanie o sposoby radzenia sobie ze stresem czy regenerację organizmu. Terapia oddechowa wymaga holistycznego podejścia do pacjenta oraz zwrócenia uwagi na to, że jest to element towarzyszący nam przez całe życie – dlatego problemy w jego obszarze będą rzutowały na całość naszego funkcjonowania.

Piśmiennictwo:

  1. McKeown P., Zamknij usta. Podręcznik oddychania metodą Butejki, Wrocław 2014.
  2. Kittel A.M, Terapia miofunkcjonalna, Wrocław 2014.
  3. Kocjan J., Adamek M., Gzik-Zroska B., Rydel M., „Sieć oddechowa”. Wielofunkcyjna rola przepony – przegląd piśmiennictwa, Adv. Respir. Med. 20017; 85: 224-232.
  4. Kochanowicz J., Lecznicza rehabilitacja oddechowa w chorobach płuc, Warszawa 1972.
  5. Krenke K. , Kulus M., Pulmunologia dziecięca, Warszawa 2018.
  6. Kulewicz M., Wzrost i rozwój twarzoczaszki, Acta Clinica tom.2, 2, 169.
  7. Regner A., Wybrane techniki manualne wspomagające terapię ustno-twarzową, Wrocław 2019.
  8. Rokitiańska M., Podstawy ortodoncji dla logopedów, Bydgoszcz 2004.
  9. Milewski S., Kuczkowski J., Kaczorowska-Bray K., Biomedyczne podstawy logopedii, Gdańsk 2014.
  10. Szelenberger W., Neurobiologia snu [w:] Pneumonologia i Alergologia Polska 2007, tom 75, supl. 1.
  11. Szkiełkowska A., Kazanecka E., Emisja głosu – wskazówki metodyczne, 2011.
  12. Wieczorek A., Majewski S., Loster J., Rozwój twarzowej części czaszki w aspekcie profilaktyki i leczenia stomatologicznego, Protet. Stomatol., 2011, LXI, 1, 14-18.